四〜六課 113-140 ya語幹(IV類)動詞現在、i語幹u語幹名詞
第四課
113 i 語幹男性 agni- 'fire'
単数
主格 agnis
対格 agnim
具格 agnina:
与格 agnaye
奪属格 agnes
処格 agnau
呼格 agne
両数
主対格 agni:
具与奪格 agnibhya:m
属処格 agnyos
複数
主格 agnayas
対格 agni:n
具格 agnibhis
与奪格 agnibhyas
属格 agni:na:m
処格 agniSu (§102)
114 i 語幹中性 va:ri 'water'
単数
主対格 va:ri
具格 va:riNa: (*)
与格 va:riNe
奪属格 va:riNas
処格 va:riNi
呼格 va:re / va:ri
両数
主対格 va:riNi:
具与奪格 va:ribhya:m
属処格 va:riNos
複数
主対格 va:ri:Ni
具格 va:ribhis
与奪格 va:ribhyas
属格 va:ri:Na:m
処格 va:riSu
* 歯鼻音 n は母音または n m y v に続き、同じ語の中で反舌の摩擦音、半母音、母音が先行するとき反舌の N となる。これは変化をもたらす音の文字が鼻音の直前でなく、いくら遠くても起こる。ただしその間に y 以外の硬口蓋音、反舌音、歯音が入ると妨げられる。かくして nagareNa ma:rgeNa puSpa:Ni などとなる。
115 男性と中性の i 語幹形容詞は上の名詞と同様に曲用する。ただし中性の(名詞にならない)形容詞は、与奪属処格単数と属処格両数で、男性の対応する形になる。
116 s と r の連声
この二つの音は外連声において、対応する無声音と有声音とみなせる。有声音が望まれるいくつもの場合で s は r になる。そしてよりまれだが無声音が求められるところで r が s となる。内連声ではこの二つははるかに相互変化しづらい。語源的な語末として s は非常によくあるが r はあまりない。
117 A 語末の s
1 有声音、母音でも子音でも(r は除く)、の前で s は有声音 r に変わる。ただし a a: に先行される場合は除く。かくして agnis atra は agnir atra に変わり agnis dahati は agnir dahati に変わる。§95 も見よ。
118
2 末尾の as は有声子音または語頭の短い a の前で o に変わる。そして語頭の a は脱落する。かくして nrpas jayati は nrpo jayati となり nrpas atra は nrpo 'tra となる。
119 (省略)
120
3 a 以外の語頭母音の前で末尾の as は s を失い単なる a となる。そして生じる母音連続はそのままとする。かくして nrpas icchati は nrpa icchati となる。tatas udakam は tata udakam となる。
121
4 末尾の a:s は任意の有声音、母音でも子音でも、の前で s を失い単なる a: となる。そして母音連続はそのままとする。かくして nrpa:s icchanti は nrpa: icchanti となり nrpa:s jayanti は nrpa: jayanti となる。
122 B 末尾の r
1 末尾の r は一般に s と同じ条件下で同じ変化を被る。かくして punar は文末で punah となり gi:r は gi:h となる。しかし末尾のもともと r だったものは a a: の後、母音や有声子音の前で保たれる。かくして punar atra や punar jayati となる。
123
2 二重の子音 r は認めない。これが生じた場合、もともと r だったものが重なっていても s が r に変わっていても、第一の r を省き、先行する母音が短ければ延長する。かくして punar ra:mah = puna: ra:mah; agnis rocate = agni: rocate; dhenus rocate = dhenu: rocate となる。
語彙 4
動詞
√krt (krntati) cut, cut off
√muc (muñcati) free, deliver, release
√ruh (rohati) grow
√lip (limpati) smear
√lup (lumpati) break to pieces, devastate, plunder
名詞
agni, m., fire; (as proper name) Agni, the god of fire
ari, m., enemy
asi, m., sword
rSi, m., seer
kavi, m., poet
giri, m., mountain
jana, m., man; (pl.) people
duhkha, n., misery, misfortune
pa:Ni, m., hand
pa:pa n., sin
ra:ma, n., nom. pr., name of a hero
vrkSa, m., tree
ziva, m., nom. pr. name of a god
satya, n., truth, righteousness
hari, m., nom. pr., name of a god
演習 4
1 sada: deva: jana:nmuñcanti pa:pa:t
2 nrpasya putrau kva vasatah
3 rSirduhkha:tputram rakSati
4 nrpo 'sina:reh(*) pa:Ni: krntati
5 kavayo harim zamsanti
6 arayo jana:na:m dhanam lumpanti
7 jalam gireh (abl.) patati
8 zara:nviSeNa limpatha
9 vrkSa: girau rohanti
10 rSyoh putrau tatra ma:rge tiSThatah
11 harih kavibhya:m da:na:ni yacchati
12 rSibhi: (§123) ra:mo vasati
13 agnina:ri:Na:m grha:Ni nrpa: dahanti
14 harim kSi:reNa yajatah
* 修飾語は通常被修飾語に先行する
【補説】中性 i 語幹はかなり子音の正規語尾によって変化する。Hari はヴィシュヌ神の別名とされる。かつて kavi は天啓を得る詩人だった。
第五課
124 動詞・アクセントなし ya 類
この類の語根は -ya- をつけて現在語幹を作り、語根がアクセントを持つ。かくして √nah は現在語幹 nahya- を作り √lubh は lubhya- を作る。
125 この類の語幹の活用は √vad の範例に従う。
126 ある種の a: 語根は、特に現在語幹での特殊な i i: との交替により、ヒンドゥー文法家が e, ai, o (§132) で終わる語根として挙げ、√bhu: 類つまり a 類とされる。かくして √dha: 'suck' (√dhe) は dhayati; √hu: / √hva: (√hve) は hvayati; √ga: (√gai) は ga:yati を作る。
127 語根 √drz 'see' について現在語幹は別の語根 √paz が取って代わり pazyati となる。
128 男性 u 語幹 bha:nu 'sun'
単数
主格 bha:nus
対格 bha:num
具格 bha:nuna:
与格 bha:nave
奪属格 bha:nos
処格 bha:nau
呼格 bha:no
両数
主対格 bha:nu:
具与奪格 bha:nubhya:m
属処格 bha:nvos
複数
主格 bha:navas
対格 bha:nu:n
具格 bha:nubhis
与奪格 bha:nubhyas
属格 bha:nu:na:m
処格 bha:nuSu
男性で u 語幹形容詞は同様に曲用する。
129 s の連声、続き
1 末尾の s は元からの s であれ r に代わるものであれ、硬口蓋無声閉鎖音 c ch の前で同化され硬口蓋音 z となる。かくして naras carati は naraz carati となり naras chalena は naraz chalena となる。
2 反舌無声閉鎖音 T Th の前でも同様に S となるが、これは滅多に起こらない。
3 歯の無声閉鎖音 t th の前では、すでに同じ類であるので、もちろん変わらない。かくして ra:mas tiSThati となる。
130 前置詞 a: は時に奪格と共に(対格とに比べるとまれであるが)用いられ 'hither from', 'all the way from' の意味となる。しかし 'all the way to', 'until' を示す方がより普通である。動詞の前綴りとして a: は 'to', 'unto', 'at' を意味する。
語彙 5
動詞
√as (asyati) throw, hurl
√kup (kupyati w. gen. or dat.) be angry
√krudh (krudhyati w. gen. or dat.) be angry
a:-√gam (a:gacchati) come
√tr (tarati) cross over
√naz (nazyati) perish
√paz (pazyati) see
√ruh (rohati) rise, spring up, grow
a:- (a:rohati) climb, mount, ascend
√likh (likhati) scratch; write
√lubh (lubhyati w. dat. or loc.) desire, covet
√zuS (zuSyati) dry up
√snih (snihyati w. gen. or loc.) feel inclined to, love
√hu: / √hva: (hvayati) call
名詞
anna, n., food, fodder
azva, m., horse
udadhi, m., ocean
guru, m., teacher
pattra, n., leaf, letter
parazu, m., axe
pa:da, m., foot; quarter; ray, beam
ba:hu, m., arm
bindu, m., drop
bha:nu, m., sun
maNi, m., jewel
ratna, n., jewel
ra:zi, m., heap
va:yu m., wind
viSNu, m., nom. pr. name of a god
zatru, m., enemy
zikhara, m., summit
ziSya, m., pupil, scholar
su:kta, n., Vedic hymn
1 kavayo dhane lubhyanti
2 rSih su:kta:ni pazyati*
3 guru: ziSyayoh krudhyatah
4 nrpa: aribhyah kupyanti
5 agnirudadhau tiSThati
6 parazuna: vrkSa:nkrntatha
7 jalasya bindavo gireh patanti
8 viSNumrSiryajati nrpa:ya
9 nrpo 'zvama:rohati
10 kSetreSu jalam zuSyati
11 guravah Sizya:Na:m snihyanti
12 nrpa:Na:m zatravo 'sina: nazyanti
13 ba:lo gurave pattram likhati
14 jana: maNi:na:m ra:zi:nicchanti
15 a: girervrkSa: rohanti
16 ba:hubhya:m jalam nara:staranti
17 ba:lau grhe hvayati narah
18 kaveh putrau gra:masya ma:rge gajam pazyatah
* 正統ヒンドゥーはヴェーダ讃歌などを、その著者とされる人物が「見た」ことで明らかになったものと扱う。
【補説】u 語幹と i 語幹はある程度並列に変化している。感情を抱く対象に処格を用いる。数量は属格を取る。部分属格か。
第六課
131 動詞 ya 類、続き
この類の語根で am で終わるものはその a を伸ばして現在語幹を作る。かくして √tam ta:myati; √bhram bhra:myati となる。しかし後者はアクセントなし a 類としての形も作る。かくして bhramati など。語根 √mad も同じように延長し ma:dyati となる。
132 ある種の a: 語根(五つありヒンドゥーは o で終わる形で書く)は現在語幹をアクセントつき ya で作る。かくして √da: dyati となる。
133 語根 √vyadh は現在語幹で縮まって vidh- で vidhyati となる。
134 語根 √kram は現地の文法ではこの類として現在語幹を作るというが a 類でのみ作る。そして語根母音は能動態で延長され中動態では延長されない。かくして kra:mati だが中動態 kramate となる。
135 語根 √cam は前綴り a: と共にのみ用いられ a:ca:mati となる。
136 u 語幹中性名詞
単数
主対格 madhu
具格 madhuna:
与格 madhune
奪属格 madhunas
処格 madhuni
呼格 madhu / madho
両数
主対格 madhuni:
具与奪格 madhubhya:m
属処格 madhunos
複数
主対格 madhu:ni
具格 madhubhis
与奪格 madhubhyas
属格 madhu:na:m
処格 madhuSu
137 中性の(名詞ではない)u 語幹形容詞は単数与奪属処格と両数属処格で男性の形をとってもよい。
138 末尾の n の変化
n の後で z はほぼ常に ch に変わる。かくして ta:nchatru:n となる。
139 末尾の n は語頭の l の前で同化して鼻音化 l となり m と書く。かくして ta:n loka:n は ta:ml loka:n となる。
140 硬口蓋、反舌、歯の無声閉鎖音の前で末尾の n のあとにそれぞれの類の摩擦音が挿入され n はアヌスヴァーラとなる。かくして ta:n ca は ta:mz ca となり ta:n tatha: は ta:ms tatha: となる(この規則は古形の残滓で、大多数の場合の末尾の n はもともと ns であった。実際的にはこの規則は c t の前の n に適用されるとして良い。他の音で始まる場合は非常にまれである)。
語彙 6
動詞
√r (rcchati §109) go to; fall to one's lot, fall upon
a:-√kram (a:kra:mati) stride up to, attack
a:-√cam (a:ca:mati) sip, drink, rinse the mouth
√tam (ta:myati) be sad
√tuS (tuSyati) rejoice, take pleasure in (w. instr.)
√di:v (di:vyati) play
√bhram (bhra:myati §131) wander about
√mad (ma:dyati) get drunk
√vyadh (vidhyati) hit, pierce
√zam (za:myati) become quiet, be extinguished, go out
√zram (zra:myati) become weary
√hr (harati) take away, steal, plunder
名詞
akSa, m., die, dice
adharma, m., injustice, wrong
ali, m., bee
azru, n., tear
rkSa, m., bear
kopa, m., anger
kSatriya, m., warrior, man of the second caste
nrpati, m., king
netra, n., eye
madhu, n., honey
mukha, n., mouth, face
mrtyu, m., death
vasu, n., wealth, money
演習 6
1 rkSa: madhune lubhyanti
2 rSiradhuna: pa:Nina: jalama:ca:mati
3 nrpa: akSaistatra di:vyanti
4 alirmadhuna: ma:dyati
5 nara: viSeNa:si:m limpanti
6 ra:mah kSatriya:nparazuna:kra:mati
7 guru:nziSya:mzca zamsa:mah
8 arayo jana:na:m vasu:ni haranti
9 narau mrtyumrcchatah
10 ba:lasya netra:bhya:mazru:Ni patanti
11 jalena:gnih za:myati
12 rSerazvau zra:myatah
13 guruh ziSyasya pa:pa:tta:myati
14 gaja: nagare bhra:myanti
15 madhuna: kSi:reNa ca tuSyanti ba:la:h
補説 鼻音化 l は ṃl などと書く。ここでは m である。小辞の ca は A B ca または A ca B ca のように使う。名詞句の最初のものの直後に割り込む。




