四十一、四十二課 430-446 重複類(III類)鼻音挿入類(VII類)
第四十一課
430 動詞・重複類
この類は現在語幹を語根に重複を付すことで作る(この類の語根のうちわずかな者だけが、強形で語根音節にアクセントを保つ。大多数は、強形及び弱形のうち語尾が母音で始まるものにおいて、重複にアクセントを持つ)。
431 重複についての規則は以下の通りである。
1 重複音節の子音は一般に語根の最初の子音である。かくして √da: dada:- となる。しかし (a) 有気音の代わりに無気音が出て (b) 軟口蓋音や h の代わりに硬口蓋音が出る。かくして √dha: dadha:-; √khid cikhid-; √hri: jihri: となる。(c) 語根が摩擦音で始まり鼻音でない閉鎖音が続くとき、後者が(規則 a によって)繰り返される。かくして √stha: tastha:- となる。
2 長母音は重複音節で短くなり r の代わりに i となる。かくして上のように dada:- dadha:- となり √bhi: bibhi:-; √bhr bibhr- となる。
432 現在語幹は強形で語根母音をグナ化する。かくして bibhi:- の強形は bibhe- で bibhr- の強形は bibhar- である。
433 この類の動詞は三人称複数能動と中動で語尾の n を失う。そして三人称複数未完了過去能動態は常に -us をとり、その前で語根母音はグナ化する。かくして abibharus となる。
434 語根 √bhr 'bear, carry' 二人称三人称単数未完了過去能動態については §122, 414 を参照せよ。
直説法
能動態
単数 bibharmi, bibharSi, bibharti
両数 bibhrvas, bibhrthas, bibhrtas
複数 bibhmas, bibhrtha, bibhrati
中動態
単数 bibhre, bibhrSe, bibhrte
両数 bibhrvahe, bibhra:the, bibhra:te
複数 bibhrmahe, bibhrdhve, bibhrate
未完了過去
能動態
単数 abibharam, abibhar, abibhar
両数 abibhrva, abibhrtam, abibhrta:m
複数 abibhrma, abibhrta, abibharus
中動態
単数 ababhri, abibhrtha:s, abibhrta
両数 abibhrvahi, abibhra:tha:m, abibhra:ta:m
複数 -bhrmahi, -bhrdhvam, -bhrata
命令法
能動態
単数 bibhara:Ni, bibhrhi, bibhartu
両数 bibhara:va, bibhrtam, bibhrta:m
複数 bibhara:ma, bibhrta, bibhratu
中動態
単数 bibharai, bibhrSva, bibhrta:m
両数 bibhara:vahai, bibhra:tha:m, bibhra:ta:m
複数 bibhara:mahai, bibhrdhvam, bibhrata:m
希求法能動態 bibhrya:m など、中動態 bibhri:ya など。
能動分詞 bibhrat (§259), f. bibhrati: 中動分詞 bibhra:Na
435 語根 √da: 'give' と √dha: 'put' はその語根母音を弱形で失い dad- dadh- となる。二人称単数命令法能動を dehi, dhehi と作る。√dha: の活用は以下の通りである(語尾の t th との組み合わせで dadh の dh は ddh を作らず、気息の一般則と有声音と無声音の組合せの一般則にしたがう。そして失った気息は語根の始めに移る)。
直説法
能動態
単数 dadha:mi, dadha:si, dadha:ti
両数 dadhvas, dhatthas, dhattas
複数 dadhmas, dhattha, dadhati
中動態
単数 dadhe, dhatse, dhatte
両数 dadhvahe, dadha:the, dadha:te
複数 dadhmahe, dhaddhve, dadhate
未完了過去
能動態
単数 adadha:m, adadha:s, adadha:t
両数 adadhva, adhattam, adhatta:m
複数 adadhma, adhatta, adadhus
中動態
単数 adadhi, adhattha:s, adhatta
両数 adadhvahi, adadha:tha:m, adadha:ta:m
複数 adadhmahi, adhaddhvam, adadhata
命令法
能動態
単数 dadha:ni, dhehi, dadha:tu
両数 dadha:va, dhattam, dhatta:m
複数 dadha:ma, dhatta, dadhatu
中動態
単数 dadhai, dhatsva, dhatta:m
両数 dadha:vahai, dadha:tha:m, dadha:ta:m
複数 dadha:mahai, dhaddhvam, dadhata:m
希求法能動 dadhya:m など、中動 dadhi:ya など。
能動分詞 dadhat f. dadhati: 中動分詞 dadha:na
436 語根 √da: は全く同様に活用し、全ての dh を語尾に属するものでない限り d に変える。
437 語根 √ha: 'quit, abandon' (act.) は弱形で語尾が母音で始まるときと希求法で a: を落とす。かくして直説法三人称単数 jaha:ti 複数 jahati 未完了過去三人称単数 ajaha:t 複数 ajahus 希求法 jahya:t となる。二人称単数命令法は jahi:hi または jahihi である。他の子音語尾の前の弱形で語幹は jahi:- または jahi- である。かくして jahi:mas または jahimas となる。
438 √ma: 'measure' (mid.) と √ha: 'move, go' (mid.) は子音語尾の前で mimi:- と jihi:- 母音語尾の前で mim- と jih- を作る。かくして三人称単数直説法は mimi:te, mima:te, mimate となる。
439 √hu 'pour, sacrifice' (act. / mid.) は二人称単数命令法を juhudhi と作る。三人称未完了過去を ajuhot, ajuhuta:m, ajuhavus と作る。
440 √bhi: 'fear' (act.) は弱形でその母音を短くしてもよい。かくして bibhi:mas または bibhimas となり bibhi:ya:t または bibhiya:t となる。√hri: 'be ashamed' (act.) はその弱形 jihri:- を母音語尾の前で jihriy と変える。かくして直説法三人称は jihreti, jihri:tas, jihtiyati となる。
語彙 41
動詞
√da: (dada:ti, datte) give
pra- entrust
√dha: (dadha:ti, dhatte) put, place
api- close, shut
a:- put on; (mid.) take, receive
vi- arrange, ordain
sam- unite, put together; lay on
√ha: (jaha:ti) quit, abandon, neglect
√hri: (jihreti) be ashamed
名詞
abhaya n., safety; feeling of safety
asura m., demon
a:huti f., oblation
mahiSa m., n. pr.
mrga m., gazelle
vitta n., possessions, wealth
zeSa m., n., rest, remainder
sna:taka m., one who has performed the ablution customary at the end of religious pupilage
形容詞
daiva f., -i: divine
viziSTa f. -a: excellent, remarkable
副詞
sa:yam; at evening
演習 41
yaddada:si viziSTebhyo yacca:zna:si dine dine /
tatte vittamaham manye zeSam kasya:pi rakSasi //30//
yazca ka:SThamayo(*) hasto yazca carmamayo mrgah /
yazca vipro 'nadhi:ya:nastrayaste na:ma bibhrati //31//
1 yah sarvabhu:tebhyo 'bhayam dattva: pravrajati tasma:dyaterbhu:ta:ni na bibhyati sa ca tebhyo na bibheti
2 sa:yam pra:tarbrahmaca:ri: pratyaham samidhamagra:va:dadhya:t
3 ye dve ka:lam vidhattaste mahati: jyotiSi: stavi:mi
4 naikam putramanyasmai dadya:danyasma:tpratigrhNi:ya:dva:
5 yasma:nmahiSa:sura:tsarve 'pi deva: abibhayustam zivasya patni: pa:rvati: nyahan
6 bhikSa:m bhavati (voc. sing. f.) dehi:ti kSatriyo bhikSa:m caranbru:ya:t
7 ruja: jarasa: va:kra:ntam patim patni: kada:pi na jahya:t
8 yatra bhu:SaNa:lamkrta:m kanya:m pita: yajnabhu:mya:mrtvije dada:ti sa daivo viva:ha ucyate
9 zatru:na:ya:to (part., acc. pl.) drSTva: kSatriya:viSu: dhanuSoh samadhatta:m
10 pra:yazcitta:rthe 'STazatam ghrta:huti:na:m juhudhi
* 接辞 -maya f., -i: は形容詞「〜からなる」を作る。二行目で「名前だけを持つ」というのは実を伴わないということである。
** §411
【補説】√bhr は bharati とも作る。√da: √dha: が他よりもはるかに高い頻度で用いられる。abhaya には仏教の文脈では無畏という訳語がある。恐怖や嫌悪の対象を奪格で取る。ダイヴァ婚の他にもブラーフマ婚やガーンダルヴァ婚などがある。
第四十二課
441 動詞・鼻音類
この類の全ての語根は子音で終わる。類の標識としてこれらは末子音の前に、すでにあるのでない限り、鼻音を挿入する。この鼻音は子音として出るが、強形では音節 na (Na) となりアクセントを持つ。
442 末子音たちと人称語尾が組み合わさるとき、語根類や重複類ですでに説明した規則にしたがう。
443 かくして √yuj 'join' 強形 yunaj- 弱形 yunj-
直説法
能動態
単数 yunajmi yunakSi yunakti
両数 yunjvas yuṅkthas yuṅktas
複数 yunjmas yuṅktha yunjanti
中動態
単数 yunje yuṅkSe yuṅkte
両数 yunjvahe yunja:the yunja:te
複数 yunjmahe yuṅgdhve yunjate
(yuṅkthas, yuṅgdhve などの代わりに yuṅthas, yuṅdhve などと書いても良い。同様に rundhas, rundhe などが runddhas などに代わる。各々の場合で鼻音に後続する子音を省いている)
未完了過去
能動態
単数 ayunajam ayunak ayunak
両数 ayunjva ayuṅktam ayuṅkta:m
複数 ayunjma ayuṅkta ayunjan
中動態
単数 ayunji ayuṅktha:s ayuṅkta
両数 ayunjvahi ayunja:tha:m ayunja:ta:m
複数 ayunjmahi ayuṅgdhvam ayunjata
命令法
能動態
単数 yunaja:ni yuṅgdhi yunaktu
両数 yunaja:va yuṅktam yuṅkta:m
複数 yunaja:ma yuṅkta yunjantu
中動態
単数 yunajai yuṅkSva yuṅkta:m
両数 yunaja:vahai yunja:tha:m yunja:ta:m
複数 yunaja:mahai yuṅgdhvam yunjata:m
希求法 能動 yunjya:m など 中動 yunji:ya など
能動分詞 yunjant f. yunjati: 中動 yunja:na
444 語根 √rudh 'obstruct' 強形 ruNadh- 弱形 rundh-
直説法
能動態
単数 ruNadhmi ruNatsi runaddhi
両数 rundhvas runddhas runddhas
複数 rundhmas runddha rundhanti
中動態
単数 rundhe runtse runddhe
両数 rundhvahe rundha:the rundha:te
複数 rundhmahe runddhve rundhate
命令法
能動態
単数 ruNadha:ni runddhi ruNaddhu
両数 ruNadha:va runddham runddha:m
複数 ruNadha:ma runddha rundhantu
中動態
単数 ruNadhai runtsva tunddha:m
両数 ruNadha:vahai rundha:tha:m rundha:ta:m
複数 ruNadha:mahai runddhvam rundhata:m
未完了過去能動 aruNadham, aruNat, aruNat; arundhva など。
中動 arundhi など。
希求法能動 rundhya:m など。中動 rundhi:ya など。
能動分詞 rundhant, f. rundhati: 中動 rundha:na
445 語根 √piS 'grind, crush' (act.); と √hims 'injure, destroy' (act.)
未完了過去
単数 apinaSam apinaT apinaT
両数 apimSva apimSTam apimSTa:m
複数 apimSma apimSTa apimSan
単数 ahinasam ahinas ahinas / ahinat
両数 ahimsva ahimstam ahimsta:m
複数 ahimsma ahimsta ahimsan
直説法二人称 pinakSi, pimSThas, pimSTha; hinassi, himsthas, himstha
命令法二人称 piNDaDhi, pimSTam, pimSTa; hindhi, himstam, himsta
446 √trh 'crush' (act.) が trNah- と -ti, -tu を組み合わせるとき trNeDhi, trNeDhu となる。
語彙 42
動詞
√idh (inddhe) kindle, light
√chid (chinatti, chintte) cut, cut off
a:- take away, remove
ud- exterminate
ja:garaya (使役語幹)awaken
√piS (pinaSTi) grind, crush
√bhanj (bhanakti) break, destroy
√bhid (bhinatti, bhintte) split
√bhuj (bhunakti, bhuṅkte) eat, enjoy
√yuj (yunakti, yuṅkte) join; yoke, harness
ni- appoint, establish
√rudh (ruNaddhi, runddhe) obstruct, check; besiege
√ziS (znaSTi) leave, leave remaining
vi- set apart, distinguish
sam-√han unite
√hims (hinasti) injure, destroy
名詞
avastha: f., condition, state
uSas f., dawn; also personified, USas, the Dawn
kaNTaka m., thorn; enemy
gra:sa m., bite, mouthful
taNDula m., rice
pa:taka n., crime
pautra m., grandson
bandhu m., relative
lekhana n., writing, copying
hamavant m., the Hima:laya Mts.
形容詞
ucchrita; high
kSa:tra; suitable for KSatriyas
grhya; domestic
pratiku:la, f. -a:; unfavorable
zubha, f. -a:; splendid, beautiful, excellent
演習 42
yaddhya:yati yatkurute dhrtim badhna:ti yatra ca /
tadava:pnotyayatnena yo(*) hinasti na kimcana //32//
yasya:m yasya:mavastha:ya:m yatkaroti zubha:zubham /
tasya:m tasya:mavastha:ya:m tatphalam samupa:znute //33//
du:ta eva hi samdhatte bhinattyeva ca samhata:n /
du:tastatkurute karma yena bhidyante va: na va: //34//
1 ye ga: himsanti teSa:m gari:yah pra:yazcittam vidadhati tasma:dga:m ma: hindhi
2 ji:vatputrapautro varSazatam niSkaNTakam ra:jyam bhuṅkSveti kavayo maha:ra:jamastuvan
3 yatha: va:to balena vrkSa:nbhanaktyevam tvamme dviSo bhaṅgdhi
4 raNe zatrubhiryudhyama:nah zu:rah ka:mzcidiSubhirabhinatkeSa:m cinmu:rdhahastapa:da:dikama:sana:cchinat
5 pra:tarazvina:vuSasa: svasra: saha bhu:ta:ni ja:garayitum cicakre rathe 'zvau yuṅkta ityrkSu zru:yate
6 yo bhu:mida:nama:cchindya:d a:cchidyama:nam va:numodate sa pancabhirmaha:pa:takaih samyuktah sya:t
7 aho pratiku:lo vidhirvizinaSTi manorujam me
8 yatra pitra:di:na:m bandhu:na:m zira:msi bhindanto rudati:m kanya:m bala:ddharanti tam kSa:tram viva:hamrSayo vuduh
* この関係詞の先行詞は ava:pnoti の主語である。
【補説】aruNat を初めて見て √rudh で辞書を引くのは困難であろう。アシュヴィン双神には明けの明星・宵の明星説がある。暁の神ウシャスは夜の神ラートリーの姉妹とされ、アシュヴィン双神との関係も述べられる。五つの大罪とはバラモン殺し、酒飲み、盗み、師匠の妻との姦通、それらの罪人との交流とされる。




