表示調整
閉じる
挿絵表示切替ボタン
▼配色
▼行間
▼文字サイズ
▼メニューバー
×閉じる

ブックマークに追加しました

設定
0/400
設定を保存しました
エラーが発生しました
※文字以内
ブックマークを解除しました。

エラーが発生しました。

エラーの原因がわからない場合はヘルプセンターをご確認ください。

ブックマーク機能を使うにはログインしてください。
17/20

四十一、四十二課 430-446 重複類(III類)鼻音挿入類(VII類)

第四十一課 

430 動詞・重複類 

 この類は現在語幹を語根に重複を付すことで作る(この類の語根のうちわずかな者だけが、強形で語根音節にアクセントを保つ。大多数は、強形及び弱形のうち語尾が母音で始まるものにおいて、重複にアクセントを持つ)。


431 重複についての規則は以下の通りである。

1 重複音節の子音は一般に語根の最初の子音である。かくして √da: dada:- となる。しかし (a) 有気音の代わりに無気音が出て (b) 軟口蓋音や h の代わりに硬口蓋音が出る。かくして √dha: dadha:-; √khid cikhid-; √hri: jihri: となる。(c) 語根が摩擦音で始まり鼻音でない閉鎖音が続くとき、後者が(規則 a によって)繰り返される。かくして √stha: tastha:- となる。


2 長母音は重複音節で短くなり r の代わりに i となる。かくして上のように dada:- dadha:- となり √bhi: bibhi:-; √bhr bibhr- となる。


432 現在語幹は強形で語根母音をグナ化する。かくして bibhi:- の強形は bibhe- で bibhr- の強形は bibhar- である。


433 この類の動詞は三人称複数能動と中動で語尾の n を失う。そして三人称複数未完了過去能動態は常に -us をとり、その前で語根母音はグナ化する。かくして abibharus となる。


434 語根 √bhr 'bear, carry' 二人称三人称単数未完了過去能動態については §122, 414 を参照せよ。

直説法 

能動態 

単数 bibharmi, bibharSi, bibharti

両数 bibhrvas, bibhrthas, bibhrtas

複数 bibhmas, bibhrtha, bibhrati

中動態 

単数 bibhre, bibhrSe, bibhrte

両数 bibhrvahe, bibhra:the, bibhra:te

複数 bibhrmahe, bibhrdhve, bibhrate

未完了過去 

能動態 

単数 abibharam, abibhar, abibhar

両数 abibhrva, abibhrtam, abibhrta:m

複数 abibhrma, abibhrta, abibharus

中動態 

単数 ababhri, abibhrtha:s, abibhrta

両数 abibhrvahi, abibhra:tha:m, abibhra:ta:m

複数 -bhrmahi, -bhrdhvam, -bhrata

命令法 

能動態 

単数 bibhara:Ni, bibhrhi, bibhartu

両数 bibhara:va, bibhrtam, bibhrta:m

複数 bibhara:ma, bibhrta, bibhratu

中動態 

単数 bibharai, bibhrSva, bibhrta:m

両数 bibhara:vahai, bibhra:tha:m, bibhra:ta:m

複数 bibhara:mahai, bibhrdhvam, bibhrata:m

希求法能動態 bibhrya:m など、中動態 bibhri:ya など。

能動分詞 bibhrat (§259), f. bibhrati: 中動分詞 bibhra:Na


435 語根 √da: 'give' と √dha: 'put' はその語根母音を弱形で失い dad- dadh- となる。二人称単数命令法能動を dehi, dhehi と作る。√dha: の活用は以下の通りである(語尾の t th との組み合わせで dadh の dh は ddh を作らず、気息の一般則と有声音と無声音の組合せの一般則にしたがう。そして失った気息は語根の始めに移る)。

直説法 

能動態 

単数 dadha:mi, dadha:si, dadha:ti

両数 dadhvas, dhatthas, dhattas

複数 dadhmas, dhattha, dadhati

中動態 

単数 dadhe, dhatse, dhatte

両数 dadhvahe, dadha:the, dadha:te

複数 dadhmahe, dhaddhve, dadhate

未完了過去 

能動態 

単数 adadha:m, adadha:s, adadha:t

両数 adadhva, adhattam, adhatta:m

複数 adadhma, adhatta, adadhus

中動態 

単数 adadhi, adhattha:s, adhatta

両数 adadhvahi, adadha:tha:m, adadha:ta:m

複数 adadhmahi, adhaddhvam, adadhata

命令法 

能動態 

単数 dadha:ni, dhehi, dadha:tu

両数 dadha:va, dhattam, dhatta:m

複数 dadha:ma, dhatta, dadhatu

中動態 

単数 dadhai, dhatsva, dhatta:m

両数 dadha:vahai, dadha:tha:m, dadha:ta:m

複数 dadha:mahai, dhaddhvam, dadhata:m

希求法能動 dadhya:m など、中動 dadhi:ya など。

能動分詞 dadhat f. dadhati: 中動分詞 dadha:na


436 語根 √da: は全く同様に活用し、全ての dh を語尾に属するものでない限り d に変える。


437 語根 √ha: 'quit, abandon' (act.) は弱形で語尾が母音で始まるときと希求法で a: を落とす。かくして直説法三人称単数 jaha:ti 複数 jahati 未完了過去三人称単数 ajaha:t 複数 ajahus 希求法 jahya:t となる。二人称単数命令法は jahi:hi または jahihi である。他の子音語尾の前の弱形で語幹は jahi:- または jahi- である。かくして jahi:mas または jahimas となる。


438 √ma: 'measure' (mid.) と √ha: 'move, go' (mid.) は子音語尾の前で mimi:- と jihi:- 母音語尾の前で mim- と jih- を作る。かくして三人称単数直説法は mimi:te, mima:te, mimate となる。


439 √hu 'pour, sacrifice' (act. / mid.) は二人称単数命令法を juhudhi と作る。三人称未完了過去を ajuhot, ajuhuta:m, ajuhavus と作る。


440 √bhi: 'fear' (act.) は弱形でその母音を短くしてもよい。かくして bibhi:mas または bibhimas となり bibhi:ya:t または bibhiya:t となる。√hri: 'be ashamed' (act.) はその弱形 jihri:- を母音語尾の前で jihriy と変える。かくして直説法三人称は jihreti, jihri:tas, jihtiyati となる。


語彙 41

動詞 

√da: (dada:ti, datte) give

pra- entrust

√dha: (dadha:ti, dhatte) put, place

api- close, shut

a:- put on; (mid.) take, receive

vi- arrange, ordain

sam- unite, put together; lay on

√ha: (jaha:ti) quit, abandon, neglect

√hri: (jihreti) be ashamed


名詞 

abhaya n., safety; feeling of safety

asura m., demon

a:huti f., oblation

mahiSa m., n. pr.

mrga m., gazelle

vitta n., possessions, wealth

zeSa m., n., rest, remainder

sna:taka m., one who has performed the ablution customary at the end of religious pupilage


形容詞 

daiva f., -i: divine

viziSTa f. -a: excellent, remarkable


副詞 

sa:yam; at evening


演習 41

yaddada:si viziSTebhyo yacca:zna:si dine dine /

tatte vittamaham manye zeSam kasya:pi rakSasi //30//

yazca ka:SThamayo(*) hasto yazca carmamayo mrgah /

yazca vipro 'nadhi:ya:nastrayaste na:ma bibhrati //31//

1 yah sarvabhu:tebhyo 'bhayam dattva: pravrajati tasma:dyaterbhu:ta:ni na bibhyati sa ca tebhyo na bibheti

2 sa:yam pra:tarbrahmaca:ri: pratyaham samidhamagra:va:dadhya:t

3 ye dve ka:lam vidhattaste mahati: jyotiSi: stavi:mi

4 naikam putramanyasmai dadya:danyasma:tpratigrhNi:ya:dva:

5 yasma:nmahiSa:sura:tsarve 'pi deva: abibhayustam zivasya patni: pa:rvati: nyahan

6 bhikSa:m bhavati (voc. sing. f.) dehi:ti kSatriyo bhikSa:m caranbru:ya:t

7 ruja: jarasa: va:kra:ntam patim patni: kada:pi na jahya:t

8 yatra bhu:SaNa:lamkrta:m kanya:m pita: yajnabhu:mya:mrtvije dada:ti sa daivo viva:ha ucyate

9 zatru:na:ya:to (part., acc. pl.) drSTva: kSatriya:viSu: dhanuSoh samadhatta:m

10 pra:yazcitta:rthe 'STazatam ghrta:huti:na:m juhudhi


* 接辞 -maya f., -i: は形容詞「〜からなる」を作る。二行目で「名前だけを持つ」というのは実を伴わないということである。

** §411


【補説】√bhr は bharati とも作る。√da: √dha: が他よりもはるかに高い頻度で用いられる。abhaya には仏教の文脈では無畏という訳語がある。恐怖や嫌悪の対象を奪格で取る。ダイヴァ婚の他にもブラーフマ婚やガーンダルヴァ婚などがある。


第四十二課 

441 動詞・鼻音類 

 この類の全ての語根は子音で終わる。類の標識としてこれらは末子音の前に、すでにあるのでない限り、鼻音を挿入する。この鼻音は子音として出るが、強形では音節 na (Na) となりアクセントを持つ。


442 末子音たちと人称語尾が組み合わさるとき、語根類や重複類ですでに説明した規則にしたがう。


443 かくして √yuj 'join' 強形 yunaj- 弱形 yunj-

直説法 

能動態 

単数 yunajmi yunakSi yunakti

両数 yunjvas yuṅkthas yuṅktas

複数 yunjmas yuṅktha yunjanti

中動態 

単数 yunje yuṅkSe yuṅkte

両数 yunjvahe yunja:the yunja:te

複数 yunjmahe yuṅgdhve yunjate

(yuṅkthas, yuṅgdhve などの代わりに yuṅthas, yuṅdhve などと書いても良い。同様に rundhas, rundhe などが runddhas などに代わる。各々の場合で鼻音に後続する子音を省いている)

未完了過去 

能動態

単数 ayunajam ayunak ayunak

両数 ayunjva ayuṅktam ayuṅkta:m

複数 ayunjma ayuṅkta ayunjan

中動態 

単数 ayunji ayuṅktha:s ayuṅkta

両数 ayunjvahi ayunja:tha:m ayunja:ta:m

複数 ayunjmahi ayuṅgdhvam ayunjata

命令法 

能動態 

単数 yunaja:ni yuṅgdhi yunaktu

両数 yunaja:va yuṅktam yuṅkta:m

複数 yunaja:ma yuṅkta yunjantu

中動態 

単数 yunajai yuṅkSva yuṅkta:m

両数 yunaja:vahai yunja:tha:m yunja:ta:m

複数 yunaja:mahai yuṅgdhvam yunjata:m

希求法 能動 yunjya:m など 中動 yunji:ya など 

能動分詞 yunjant f. yunjati: 中動 yunja:na


444 語根 √rudh 'obstruct' 強形 ruNadh- 弱形 rundh-

直説法 

能動態 

単数 ruNadhmi ruNatsi runaddhi

両数 rundhvas runddhas runddhas

複数 rundhmas runddha rundhanti

中動態 

単数 rundhe runtse runddhe

両数 rundhvahe rundha:the rundha:te

複数 rundhmahe runddhve rundhate

命令法 

能動態 

単数 ruNadha:ni runddhi ruNaddhu

両数 ruNadha:va runddham runddha:m

複数 ruNadha:ma runddha rundhantu

中動態 

単数 ruNadhai runtsva tunddha:m

両数 ruNadha:vahai rundha:tha:m rundha:ta:m

複数 ruNadha:mahai runddhvam rundhata:m

未完了過去能動 aruNadham, aruNat, aruNat; arundhva など。

中動 arundhi など。

希求法能動 rundhya:m など。中動 rundhi:ya など。

能動分詞 rundhant, f. rundhati: 中動 rundha:na


445 語根 √piS 'grind, crush' (act.); と √hims 'injure, destroy' (act.)

未完了過去 

単数 apinaSam apinaT apinaT

両数 apimSva apimSTam apimSTa:m

複数 apimSma apimSTa apimSan


単数 ahinasam ahinas ahinas / ahinat

両数 ahimsva ahimstam ahimsta:m

複数 ahimsma ahimsta ahimsan


直説法二人称 pinakSi, pimSThas, pimSTha; hinassi, himsthas, himstha

命令法二人称 piNDaDhi, pimSTam, pimSTa; hindhi, himstam, himsta


446 √trh 'crush' (act.) が trNah- と -ti, -tu を組み合わせるとき trNeDhi, trNeDhu となる。


語彙 42

動詞 

√idh (inddhe) kindle, light

√chid (chinatti, chintte) cut, cut off

a:- take away, remove

ud- exterminate

ja:garaya (使役語幹)awaken

√piS (pinaSTi) grind, crush

√bhanj (bhanakti) break, destroy

√bhid (bhinatti, bhintte) split

√bhuj (bhunakti, bhuṅkte) eat, enjoy

√yuj (yunakti, yuṅkte) join; yoke, harness

ni- appoint, establish

√rudh (ruNaddhi, runddhe) obstruct, check; besiege

√ziS (znaSTi) leave, leave remaining

vi- set apart, distinguish

sam-√han unite

√hims (hinasti) injure, destroy


名詞 

avastha: f., condition, state

uSas f., dawn; also personified, USas, the Dawn

kaNTaka m., thorn; enemy

gra:sa m., bite, mouthful

taNDula m., rice

pa:taka n., crime

pautra m., grandson

bandhu m., relative

lekhana n., writing, copying

hamavant m., the Hima:laya Mts.


形容詞 

ucchrita; high

kSa:tra; suitable for KSatriyas

grhya; domestic

pratiku:la, f. -a:; unfavorable

zubha, f. -a:; splendid, beautiful, excellent


演習 42

yaddhya:yati yatkurute dhrtim badhna:ti yatra ca /

tadava:pnotyayatnena yo(*) hinasti na kimcana //32//

yasya:m yasya:mavastha:ya:m yatkaroti zubha:zubham /

tasya:m tasya:mavastha:ya:m tatphalam samupa:znute //33//

du:ta eva hi samdhatte bhinattyeva ca samhata:n /

du:tastatkurute karma yena bhidyante va: na va: //34//


1 ye ga: himsanti teSa:m gari:yah pra:yazcittam vidadhati tasma:dga:m ma: hindhi

2 ji:vatputrapautro varSazatam niSkaNTakam ra:jyam bhuṅkSveti kavayo maha:ra:jamastuvan

3 yatha: va:to balena vrkSa:nbhanaktyevam tvamme dviSo bhaṅgdhi

4 raNe zatrubhiryudhyama:nah zu:rah ka:mzcidiSubhirabhinatkeSa:m cinmu:rdhahastapa:da:dikama:sana:cchinat

5 pra:tarazvina:vuSasa: svasra: saha bhu:ta:ni ja:garayitum cicakre rathe 'zvau yuṅkta ityrkSu zru:yate

6 yo bhu:mida:nama:cchindya:d a:cchidyama:nam va:numodate sa pancabhirmaha:pa:takaih samyuktah sya:t

7 aho pratiku:lo vidhirvizinaSTi manorujam me

8 yatra pitra:di:na:m bandhu:na:m zira:msi bhindanto rudati:m kanya:m bala:ddharanti tam kSa:tram viva:hamrSayo vuduh


* この関係詞の先行詞は ava:pnoti の主語である。


【補説】aruNat を初めて見て √rudh で辞書を引くのは困難であろう。アシュヴィン双神には明けの明星・宵の明星説がある。暁の神ウシャスは夜の神ラートリーの姉妹とされ、アシュヴィン双神との関係も述べられる。五つの大罪とはバラモン殺し、酒飲み、盗み、師匠の妻との姦通、それらの罪人との交流とされる。

評価をするにはログインしてください。
ブックマークに追加
ブックマーク機能を使うにはログインしてください。
― 新着の感想 ―
このエピソードに感想はまだ書かれていません。
感想一覧
+注意+

特に記載なき場合、掲載されている作品はすべてフィクションであり実在の人物・団体等とは一切関係ありません。
特に記載なき場合、掲載されている作品の著作権は作者にあります(一部作品除く)。
作者以外の方による作品の引用を超える無断転載は禁止しており、行った場合、著作権法の違反となります。

この作品はリンクフリーです。ご自由にリンク(紹介)してください。
この作品はスマートフォン対応です。スマートフォンかパソコンかを自動で判別し、適切なページを表示します。

↑ページトップへ