三十〜三十二課 314-345 不定詞、未来受動分詞、数詞、比較
第三十課
314 不定詞
後代の言語において不定詞は一つだけあり、その語尾は -tum (-itum) である。語根は可能ならグナとなる。
315 語尾 -tum が直接付されるのが
1 母音で終わる語根で u: と変動 r を除くほぼ全て
かくして √pa: pa:tum, √da: da:tum, √ji jetum, √ni: netum, √zru zrotum, √kr kartum となる。
2 多くの子音で終わる語根
語根末として k t p s は -tum の前で変化しない。
かくして √zak zaktum, √man mantum, √a:p a:ptum, √kSip kSeptum, √lup loptum, √zap 'curse' zaptum, √vas 'dwell' vastum となる。
他の末子音は分詞接辞 -ta の前の子音について第二十八課で挙げた規則にしたがって変化する。
かくして √pac paktum, √tyaj tyaktum, √drz draSTum*, √sprz spraSTum*, √krS kraSTum*, √prach praSTum, √yaj yaSTum, √srj √sraSTum, √krudh kroddhum, √labh labdhum, √ruh roDhum, √vah voDhum, √dah dagdhum, √nah naddhum となる。
末尾の d は t となり m は n となる。
かくして √ad attum, √vid 'know' vettum(veditum とも)√gam gantum となる。
316 i を伴う -tum 語尾(-itum という語形で)を末尾が長い u: の語根と語根 √zi: その他いくつかの母音語根、子音で終わる語根の多数、二次派生動詞がとる。
かくして √bhu: bhavitum, √zi: zayitum, √i:kS i:kSitum, √vand vanditum, √guh gu:hitum (§101) となる。
317 使役と名詞起源の -aya- で終わるものは -ayitum となり語根は現在同様に扱う。
かくして √cur corayitum, √kath kathayitum, √taD ta:Dayitum となる。
318 子音で終わる語根のいくつかは任意に i を入れたり入れなかったりする。
かくして √mrj ma:rjitum または ma:rSTum** となる。語根 √grah は grahi:tum となる。
319 不定詞での i の使用の規則は s 未来と -tr 行為者名詞の形成での i の使用の規則とよく一致する。
* r の階梯は ar a:r の代わりにときに ra ra: となる。特にこのようにして難しい子音連続を避けるとき。
** すべての時制語幹と派生で語根 √mrj はグナの代わりにヴリッディとなることしばしばである。
320 不定詞の用法
不定詞の主たる用法は対格と同じく動詞の目的語となることである。とくに √zak 'be able' √arh 'be worthy' 'have the right or power' の目的語となる。
かくして kathayitum zaknoti “he is able to tell” zrotum arhati kuma:rah “the prince ought to hear it” となる。
√arh は不定詞と用いてしばしば後者の例のように丁寧な依頼を表す。不定詞は移動の動詞とも用いられ 'desire' 'hope' 'notice' 'know' などの意味を表す。
321 しかししばしば不定詞は対格以外の格の意味を持つ。
かくして、与格が bhavati bhoktum annam “there is food to eat” つまり “for eating”
属格が samartho gantum “capable of going” となる。
主格としての構文すら、ないわけではない。
322 ある連なりの中で不定詞は擬似的な受動態の意味を持つ。
かくして kartum a:rabdhah “begun to be made” zrotum na yujyate “it is not fit to be heard” となる。
これは特に √zak の受動形とともによく見られる。
かくして tyaktum na zaknoti “he cannot abandon” ただし tyaktum na zakyate “he cannot be abandoned” で narau zakya:v iha:netum “the two men can be brought hither” となる。
323 未来受動分詞またはジェランディヴ
あるほぼ二次的な派生形容詞はラテン語のジェランディヴと非常に似た意味を持つ。
かくして ka:rya(√kr から)'to be done' となる。
これらはすべての動詞から作れる。ふつう接辞は三通り -ya -tavya -ani:ya である。
324 接辞 -ya*
a この接辞の前で語根の a: は e となる。
かくして √da: から deya √ga: から geya となる。
b 他の末母音はときにそのまま、ときにグナかヴリッディに強められる。そして ya の前で e はしばしば o は常に母音として扱う。
かくして √ji から jeya jayya √bhi: から bheya bhayya √zru から zravya zra:vya √kr から ka:rya √dhu: から dhu:ya √bhu: から bha:vya となる。
c 数例で短母音の後接辞の前に t をはさむ。
かくして itya(√i)zrutya(√zru)krtya(√kr)となる。
d 語根中の a はある類では変わらずある類では延長する。
かくして dabhya vandya sadya となる一方 ma:dya (√mad) va:cya (√vac) となる。
e 語頭や中間の i u r 母音はときに変わらずときにグナ階梯となる。
かくして i:Dya guhya trdya vedya yodhya bodhya となる。
f 語根 √za:s は ziSya と作る。語形 vadhya(不完全語根 √vadh から)は √han に対応するとされる。a:-√labh は a:labhya と a:lambhya を作る。
g 使役と名詞起源の -aya- は現在同様に扱い -aya- を取り除く。
かくして √cur corya となる。
* この接辞はもともと -ia だった。それで e o が ay av となる。
325 B 接辞 -tavya
これは二次的派生形容詞で不定詞的名詞 -tu に由来する。したがって語根の形と i を使うか否かに関して規則は不定詞の形成と同じである。
かくして vaktavya labdhavya vinditavya zayitavya(√zi:)となる。
326 C 接辞 -ani:ya [-aNi:ya]
一般に語根母音はこの接辞の前でグナ化する。使役と名詞起源の -aya- をとるものは現在組織と同様に扱い -aya- を取り除く。
かくして √da: da:ni:ya, √ga: ga:ni:ya, √zru zravaNi:ya, bodhani:ya, coraNi:ya, gu:hayati gu:hani:ya となる。
327 -tavya ジェランディヴは第十課の非人称構文でよくあり、純粋な未来の意味で使われることもまれではない。
かくして tena tvaya: sukhina: bhavitavyam “with that thou shalt be happy” となる。
語彙 30
動詞
√arh (arhati) have the right, etc. (cf. §320)
sam-√a:p finish, attain
apa-a:-√kr pay
abhi-√gam (abhigacchati) visit, attend
ava-√ga:h (avaga:hate) dive under (acc.)
√tap (tapati, -te) burn (tr. nd intr.); pain; in pass., suffer, do penance
vi-√dha: arrange, ordain, order
√nrt (nrtyati) dance
pra-√bhu: be mighty, able
pra-√vrt (pravartate) continue, go on
名詞
krSi:vala m., husbandman
gi:ta n., song, singing
tapas n., heat; self-torture
na:Taka n., drama, play
nrtta n., dance, dancing
vapus n., body, figure
sama:ja m., convention, company
sa:man n., Vedic melody, song; pl., the Sa:maveda
形容詞
taruNa f. -i: young, delicate
puSTa stout, fat
priyava:din : acceptably speaking
phalavant : fruitful
yajniya destined or suitable for sacrife
vihita (part. of vi-√dha:) ordained
samartha f., -a: capable, able
svayambhu: self-existent; as m. subst., epithet of Brahma
副詞
alam enough, very; w. instr., enough of, away with; w. dat., suitable for
svairam at pleasure
演習 30
1 sarve paura:h ka:lida:sena racitam na:Takam draSTuma:gacchan
2 sarva:ndviSo ba:hubhya:m jetum sva:mi: samartha iti priyava:dino bhrtya: ra:ja:namuktavantah
3 pa:pa:nyapama:rSTumapo 'vaga:hyarcah paThani:ya:h sa:ma:ni va: geya:ni
4 ti:vram tapastaptum yatirvana:ya prasthitah
5 azvama:roDhumadhuna: me pathi zra:ntasya matirja:ta:
6 pitrbhyo da:tavyamrNamapa:kartum bra:hmaNah putram janayet
7 svargam labdhum bhu:yaso yajna:nyaSTumarhasi
8 sarva:su dikSu svairam caritum yajniyo 'zvo bhavadbhirmoktavya iti ra:jna:dizyata
9 bhavata:m bha:Sa: na:vagantum zakyate (§322)
10 puSTa:vanaDva:hau zakaTe yoktum krSi:vala a:deSTavyah
11 svayambhuva: jagatsraSTum manah krtam
【補説】ジェランディヴの否定の語形 azakyam「能うべからざる」というものがまま見られ、未完了過去と誤認しうる。歌詠 sa:man を集めたのが Sa:ma-Veda で(この大文字は下点 s のことではない)、その本集は Rg-Veda の讃歌に旋律をつけたものである。馬祀祭 azvamedha は王権儀礼で、馬を一年間歩き回らせた後犠牲に捧げる。その間歩き回った範囲を王国の領土とする。svayambhu: は自在神とか訳される。
第三十一課
328 数詞、基数詞
eka 1
dva 2
tri 3
catur 4
panca 5
SaS 6
sapta 7
aSTa 8
nava 9
daza 10
eka:daza 11
dva:daza 12
trayodaza 13
caturdaza 14
pancadaza 15
SoDaza 16
saptadaza 17
aSTa:daza 18
navadaza 19
vimzati 20
ekavimzati 21
dva:vimzati 22
trimzati 30
catva:rimzat 40
panca:zat 50
SaSTi 60
saptati 70
azi:ti 80
navati 90
zata 100
dvizata / dve zate 200
sahasra 1000
dvisahasra / dve sahasre 2000
zatasahasra / lakSa 100,000
329 10 の倍数の間の数は一の位をその十に前接する。かくして pancavimzati 25 となる。ただし 11 は eka:daza であって *ekadaza ではない。42, 52, 62, 72, 92 は dvicatva:rimzat などでも dva:- などでもよい。43-73, 93 も tri- でも trayazcatva:- でもよい。48-78, 98 は aSTa- でも aSTa:catva:- などでもよい。96 は SaNavati である。
12 は dva:daza だが 82 だけ dvyazi:ta であり 23 は trayovimzati で 33 は trayastrimzat だが 83 だけ tryazi:ti であり 16 は SoDaza で 26 は SaDvimzati だが同様である。aSTa:vimzati 28, aSTa:trimzat 38, aSTa:zi:ti 88 となる。
330 他にも 10 の倍数の間の数を表す方法がある。
1 形容詞 u:na 'deficient' を複合語で使う。例えば ekonavimzati '20 less 1' つまり 19 と。この用法は 9 以外では普通でない。たまに eka が落ちて u:navimzati などが同じ意味となる。
2 形容詞 adhika や uttara 'more' をやはり複合語で使う。例えば aSTa:dhikanavati (aSTa:dhika: navati) 98 と。
331 同じ方法で 100 を超える数の端数を表すことができる。かくして ekazatam 101, aSTa:zatam 108, panca:dhikam zatam 105, saptottaram zatam 107 となる。
332 基数詞の曲用
1 eka は §231 sarva と同様に曲用する(複数で 'some', 'certain ones' となる)。両数はない。時に eka は 'a certain' を意味し、さらには 'an, a' として不定冠詞のようになる。
2 dva(両数のみ)は極めて規則通りである。かくして主対呼格男性 dvau 女性中性 dve 以下 dva:bhya:m, dvayos となる。
3 tri は男性と中性でほぼ正則である。女性は語幹 tisr- を持つ。かくして主格男性 trayas 対格男性 tri:n 主対格中性 tri:Ni 具格tribhis 与奪格 tribhyas 属格 traya:Na:m 処格 triSu となる。
女性は主対格 tisras 具格 tisrbhis 与奪格 tisrbhyas 属格 tisrNa:m 処格 tisrSu となる。
4 catur は強形 catva:r を持つ。女性語幹は catasr- である。かくして主格男性 catva:ras 対格男性 caturas 主対格中性 catva:ri 具格 caturbhis など。
女性は主対格 catasras 具格以下 catasrbhis, catasrbhyas, catasrNa:m, catasrSu となる。
(5-19) これらは性を区別しない。複数で一定の不規則を持って曲用する。かくして
5, 7, 9, 10 panca, pancabhis, -bhyas, panca:na:m, pancasu; sapta, nava, daza 及び daza の複合語も同様に曲用する。
6 SaS は次のように:SaT, SaDbhis, SaDbhyas, SaNNa:m, SaTsu と。
8 aSTa は panca 同様か、次のように曲用する:aSTau, aSTa:bhis, -bhyas, aSTa:na:m, aSTa:su と。
20 vimzati, 30 trimzat などは女性語幹として全ての数で規則的に曲用する。
100, 1000 zata と sahasra は中性語幹として全ての数で規則的に曲用する。
333 数詞の構文
1 1 から 19 までは形容詞として使い名詞の格(と可能なら性)に一致する。
2 19 より上の数詞はふつう名詞として扱い、名詞を属格とするか同格で単数で置く。かくして zatam da:si:na:m か zatam da:si:h 'a hundred female slaves'; SaSTya:m zaratsu 'in sixty autumns' となる。
334 序数詞
prathama* 'first', dviti:ya, trti:ya, caturtha, pancama, SaSTha, saptama, aSTama, navama, dazama, eka:daza(第十九までは基数詞と同じだが deva などと同様に曲用する);vimza / vimzatitama 第二十 trimza / trimzattama 第三十などとなる。ここで ekonavimza / u:navimza / ekonavimzatitama / u:navimzatitama 第十九に注意せよ。短い形(vimza など)ほどずっと普通である。
* eka は序数詞を作らない。
335 prathama, dviti:ya, trti:ya はその女性形を -a: で作り他は -i: で作る。最初の三つにはときどき代名詞曲用の形が見られる。しかし一般の名詞曲用が序数詞についても普通である。
336 数副詞
1 sakrt 'once'; dvis 'twice'; tris 'thrice'; catus 'four times'; pancakrtvas / pancava:ram 'five times' 以下同様に -krtvas か -va:ram を使う。
2 ekadha: 'in one way'; dvidha: / dvedha: 'in two ways'; tridha: / tredha:, caturdha:, pancadha:, SoDha: / SaDdha: などとなる。
3 ekazas 'one by one'; zatazas 'by hundreds' などとなる。
語彙 31
sam-√kal (samkalayati) put together, add
ati-√kram pass (of time)
√jalp (jalpati) speak, chat
√bhuj in caus. (bhojayati) feed
abhi-√sic (abhiSincati) anoint as king
ud-a:-√hr cite, mention
名詞
atharvaveda m., the fourth Veda
anahilapa:Taka n., n. pr. a city
kaliyuga n., the “Iron Age” of the world
cakra n., wheel
jyotiSa n., astronomy; astronomical textbook
darzana n., philosophical system
nakSatra n., lunar mansion
pa:NDava m., n. pr., descendant of Pa:NDu
pura:Na n., one of a class of works on the creation of the world
vikrama:ditya m., n. pr., a famous king
zaka m., Scythian
zari:ra n., body
za:kha: f., branch, edition, redaction
samvatsara m., year
副詞
anantaram (w. abl – often postpos.) after, immediately after
kvacit : sometimes (in altern.)
tadyatha: : namely, to wit
sa:mpratam : at present
演習 31
sakrjjalpanti ra:ja:nah sakrjjalpanti sa:dhavah /
sakrtkanya:h pradi:yante tri:Nyeta:ni sata:m sakrt //17//
1 sapta:na:mrSi:Na:m zari:ra:Ni divi ra:jama:na:ni drzyante*
2 catva:ro veda: vidyante 'STa:daza pura:Na:ni SaTtrimzatsmrtayah SaD darzana:ni:ti viduSa:m matam
3 caturNa:m veda:na:m tu bahavah za:kha: vartante
4 tadyatha: / rgvedasya panca za:kha: yajurvedasya SaDazi:tih sa:mavedasya sapta:tharvavedasya naveti
5 sarva:h samkalayya saptottaram zatam za:kha:na:m zru:yate
6 sa:mpratam catva:ri sahasra:Ni nava zata:ni tryazi:tizca kaliyugasya varSa:Nyatikra:nta:ni
7 zri:vikrama:ditya:danantaram pancapanca:za:dhike zatatame samvatsare zaka:na:m ra:ja:bhiSiktah
8 adhuna: tvaSTa:daza zata:ni catva:ri ca zaka:na:m ra:jno varSa:Ni gata:ni
9 tri:Ni lakSa:Ni gava:m SoDaza gra:ma:zcarSabhadattena bra:hmaNebhyo datta:ni
10 sa eva varSe varSe zatasahasram bra:hmaNa:na:mabhojayat
* i.e., in the seven stars of the Great Bear.
Sentences 6 and 8 were true only down to 1882.
【補説】多言語と比較しやすい。サテム語であることがはっきりわかる。七仙が具体的に誰と誰なのかは乱れがある。四ヴェーダにアタルヴァ・ヴェーダが入ったのは少し時代が下る。プラーナは十八の大プラーナの他にもいっぱいある。六派哲学がヨーガ・サーンキヤ・ニヤーヤ・ヴァイシェーシカ・ヴェーダーンタ・ミーマーンサーの六つで固定されたのも最近らしい。カリ・ユガは世界の四つの時代のうち最悪のものである。シャカ暦千八百四年は原著が出た年である。rSabhadatta は人名ではないか。
第三十二課
337 形容詞の比較
比較級、最上級、というよりもともとの単なる強調でしばしば、の意味をもつ派生的な形容詞が (A) 語根からそのまま(一次派生で)または (B) 他の派生形や複合語幹から(二次派生で)作られる。
338 A 一次派生の比較級接辞は i:yas 最上級接辞は iSTha である。その前で語根はアクセントを持ち、通常(可能であれば)グナに強められる。時には鼻音化や延長で。古典期サンスクリットではこのような形態が用いられるのはまれである。これらはもっぱら意味に関して、同じ語根由来の他の形容詞を原級とするように結びつく。しかし派生に関して関係ない語と結びつくこともある。
339 kSepi:yas, kSepiSTha (√kSip) は kSipra 'quick' に結びつき vari:yas, variSTha (√vr 'encompass') は uru 'broad' に pa:pi:yas, pa:piSTha 'worse', 'worst' は名詞 pa:pa に paTi:yas, paTiSTha は paTu 'skilful' に mahi:yas, mahiSTha は mahant に bali:yas, baliSTha は balin か balavant に sa:dhi:yas, sa:dhiSTha は sa:dhu に結びつく。
340 次が人工的な関連付けの例である。
antika 'near' – nedi:yas, nediSTha;
alpa 'little' – kani:yas, kaniSTha (but also alpi:yas, alpiSTha);
guru 'heavy' – gari:yas, gariSTha;
di:rgha 'long' – dra:dhi:yas, dra:ghiSTha;
prazasya 'praiseworthy', 'good' – zreyas 'better', zreSTha 'best';
priya 'dear' – preyas, preSTha;
bahu 'much' – bhu:yas, bhu:yiSTha;
yuvan 'young' – yavi:yas, yaviSTha;
vrddha 'old' – varSi:yas, varSiSTha;
jya:yas, jyeSTha は時に prazasya, sa:dhu に対応し時に vrddha に対応する。
341 -iSTha 語幹は普通の a 語幹形容詞と同様に曲用し女性で -a: となる。-i:yas 語幹は特別な曲用があり強形が -i:ya:ms で女性が -i:yasi: となる。これは §255 を見よ。jya:yas, bhu:yas も同様である。
342 B 二次派生の接辞は -tara, -tama である。これらはほぼ無制限に用いられる。語幹の形はふつう格語尾の頭が子音であるときの形をとる。-as 語幹は常に不変化である。末尾の -is -us は -iS uS となり後続する接辞の t は T となる。
かくして priyava:c, priyava:ttara, -ttama; dhanin, dhanitara, -tama; vidva:ms, vidvattara, -ttama となる。
343 形容詞というより名詞であるような語幹も比較級の派生形を作ることがある。かくして ma:trtama 'most motherly', nrtama 'most manly', gajatama 'most like an elephant' となる。
344 副詞の比較級
副詞は接辞 tara:m tama:m を付して比較級を作る。かくして su 'well', sutara:m, sutama:m となる。
345 構文
比較級(か同様に用いられる他の語)とともに奪格を使うのが正則な構文である。かくして putra:tkanya: tasya preyasi: “a daughter is dearer to him than a son”; matir eva bala:d gari:yasi: “intellect alone is stronger than force” となる。最上級の後では属格か処格が用いられる。比較級はしばしば強く最上級の意味を持つ。かくして gari:ya:n 'most honorable' となる。
語彙 32
名詞
gandharva m., one of a band of celestial singers, a Gandharva
dakSa m., n. pr.
dha:vana n., running, course
parama:tman m,. the world-spirit
mokSa m,. deliverance, salvation
rohiNi: f., n. pr.
loha n., metal; iron
va:yasa m., crow
veda:nta m., a system of philosophy
zakuntala: f., n. pr.
sindhu m., n. pr., the Indus
sura:pa m., drunkard
hemanta m., winter
形容詞
aNu : littele, amall; as n. subst., atom
a:zu : swift
i:drz f. i:drzi: such
pura:Na, f. -a: and -i: old
vartin : abiding, being
不変化
ca : sometimes in sense of if
演習 32
jyeSTho bhra:ta: pita: va:pi yazca vidya:m prayacchati /
trayaste pitaro jneya: dharme* ca pathi vartinah //18//
1 mokSa:ya jna:nam yajnebhyah sa:dhi:ya iti pura:Nairuktam
2 sa:mpratam tu bhaktya: zreyo labdhum dvija:tayo yatante
3 trayah kani:ya:mso bhra:taro ra:masya:bhavan
4 yavi:yasi:m bha:rya:m pariNayet
5 yadi jyeSTha:ya:m bha:rya:ya:m kaniSThah putro ja:yeta tada: sa eva zreSTham dhanasya bha:gam labhetetyeke
6 parama:tma:NorapyaNi:ya:nmahato 'pi mahi:ya:nveda:nteSu varNyate
7 pancabhireta:bhirnadi:bhih saha samgatah sindhurgaṅga:ya: api vari:ya:ndrzyate
8 ya: aSTa:vimzatirdakSasya duhitarazcandramasa: pariNi:ta:sta:sa:m rohiNi: bhartuh preSTha:bhavat
9 stenebhyah sura:pa:h pa:pi:ya:msah smaryante
10 pa:pa:na:m pa:piSTha:stu brahmahaNah
11 prathi:yo yazasviSu lokeSvarjunena labdham
* 属格のように訳せ。
【補説】一次派生の比較級は決まった少数のもの以外頻繁には出てこない。英語で属格的に訳すべきところ日本語で必ずしも属格的に訳すべきとは限らない。比較級の zreyas は解脱を意味することがある。ラーマ王にはラクシュマナ、バラタ、シャトルグナの弟がいる。学説を紹介するのに ity eke と言う。ここでいう veda:nta はウパニシャッドのことと思っても意味は通りそう。五つの川はパンジャーブの名前の由来になったものだろうか。




