二十三〜二十五課 255-272 複語幹名詞、分詞
第二十三課
255 曲用、比較級形容詞
一次派生による比較級形容詞は男性女性で語幹を二つ持つ。強形は -ya:mzふつう -i:ya:mzで弱形は -yazふつう -i:yazとなり、中形を弱形と区別することはない。男性単数呼格は -yan で終わる。女性語幹は弱形から -i: を付すことで作られる。かくして zreya:ms 'better' は
男性
単数 zreya:n
対格 zreya:msam
具格 zreyasa:
処格 zreyasi
呼格 zreyan
両数
主対格 zreya:msau
具格 zreyobhya:m
処格 zreyasos
複数
主格 zreya:msas
対格 zreyasas
具格 zreyobhis
処格 zreyassu, -yahsu
中性
単数主対格 zreyas
両数主対格 zreyasi:
複数主対格 zreya:msi 以下男性と同様となる。
女性語幹は zreyasi: で nadi: のように曲用する。
256 -ant (-at) 語幹
これは二つに分かれる。A. 接辞 -ant (-at) で作るもので、わずかな例外を除いて現在と未来の能動分詞である。B. 所有接辞 -mant (-mat) と -vant (-vat) で作るものである。これらは男性と中性のみで女性は -i: で作られる。
257 -ant (-at) 分詞、例えば ji:vant m., n., 'living'
男性
単数
主呼格 ji:van
対格 ji:vantam
具格 ji:vata:
処格 ji:vati
両数
主対格 ji:vantau
具格 ji:vadbhya:m
処格 ji:vatos
複数
主格 ji:vantas
対格 ji:vatas
具格 ji:vadbhis
処格 ji:vatsu
中性
単数主対格 ji:vat
両数主対格 ji:vanti:
複数主対格 ji:vanti 以下男性と同じ。
258 これらの分詞の強形は機械的に、能動態直説法現在(未来)三人称複数から末尾の i を取り除いて得られる。かくして nayanti から能動分詞強形 nayant 弱形 nayat; tiSThanti から tiSThant, tiSThat; nahyanti から nahyant, nahyat; daNDayanti から daNDayant, daNDayat; bhaviSyanti から bhaviSyant, bhaviSyat が作られる。
259 能動態三人称複数で -nti の n を失う動詞(たとえば現在組織で重複類に従う動詞)は現在分詞でも失い、強形と弱形を区別しない。かくして √hu から直説法能動態現在三人称単数が juhvati で分詞(の唯一の語幹形)juhvat となる。男性単数主呼格が juhvat 対格が juhvatam 両数主対格が juhvatau 複数は juhvatas 中性単数主対格が juhvat 両数が juhvati: 複数が juhvati となる(文法家はこれらの動詞で現在分詞中性複数主対格に n を挿入することを許す)。
260 アクセントなし a 語幹、ya 語幹、使役形の動詞の現在分詞だけが中性両数主対格で常に n を挿入する。アクセントつき a 語幹、a: 終わり語根の動詞の現在分詞およびすべての未来分詞は挿入してもしなくてもよい。かくして中性単数 kirat 両数 kirati:, kiranti:; kariSyat (fut.), 両数 kariSyati:, kariSyanti:; ya:t(√ya: 'go' の現在分詞)は両数 ya:ti:, ya:nti: となる。他の動詞の分詞と他の -at 語幹は中性両数主対格で n を取り除く。かくして adat (√ad 'eat') 両数 adati: となる。
261 形容詞 mahant 'great' は強形を maha:nt と作る。男性単数主格 maha:n (§239,2) 対格 maha:ntam 呼格 mahan 中性両数 mahati: 複数 maha:nti となる。それ以外で曲用は分詞と同様である。
262 分詞と -ant (-at) 形容詞の女性形は常に -i: で作られ、常に中性両数主格と同一の形である。
語彙 23
動詞
√nind (nindati) blame
√ra:j (ra:jate) shine; rule
apa-√sr (apasarati) go away; in caus. (apasa:rayati) drive away
名詞
a:ditya m., sun
gari:ya:ms (comp.) very honorable
dadat (pr. part. of √da:) giving
praka:zin, f. -ni: bright, glistening; (act.) illuminating
bhu:ta, f. -a: become (past pass. part. of √bhu:) as neut. subst., being, creature
vatsa m., calf
zreya:ms : better, best; as neut. subst., salvation
sant (neut. sat) being, existing; as masc. subst., good man; as fem. (sati:), faithful wife*
副詞
zvas tomorrow
hi surely, indeed
* 特に夫の火葬の薪で殉死する未亡人、したがってアングロ・インディアンの suttee となる。
演習 23
santo* 'pi na hi ra:jante daridrasyetare guNa:h /
a:ditya iva bhu:ta:na:m zri:rguNa:na:m praka:zini: //11//
1 tiSThatam gurum ziSyo 'nutiSThedgacchantamanugaccheddha:vantamanudha:vet***
2 gari:yasah (acc. pl.) zreyase pu:jayet
3 dhaninastapasvibhyo dhanam dadatah zasyante
4 snihyanti:m bha:rya:m tyajannindyate
5 ji:vatah putrasya mukham pazyantau pitarau tuSyatah
6 bhra:tro (gen. du.) ra:mo yazasa: gari:ya:n
7 eteSa:m vaNija:m dhana:ni maha:nti vartante
8 kupyate ma: kupyata
9 udya:ne patadbhyo vihagebhyo dha:nyam kirati:h kanya: apazyan
10 pitrorji:vatorbhra:tarah svasa:razca tayordhanasya sva:mino na bhaveyuh
11 dhenum dhayantam vatsam ma:pasa:raya
12 guruSu pita:ca:ryo ma:ta: ca gari:ya:msah
13 tvayi ji:vati sukhena vayam ji:va:mah
** “Even though they exist”
*** anu は複合でしばしば模倣の意味を示す。
【補説】分詞の中性両数形・女性形の作り方は、原著でおそらく唯一アクセントの話が効いてくる箇所である。あまり気にしなくていいのではないか。三人称複数の i を除くと分詞が作れるというのは心に留めておくと便利だと思う。ここで「一次派生」と呼んでいる比較級はほぼ決まった単語しか出てこない。絶対処格の他に絶対属格もあり、もっぱら譲歩と時の意味で用いる。
第二十四課
263 曲用、-ant (-at) 語幹続き B -mant (-mat) -vant (-vat) 語幹
この接辞で作られる形容詞は所有形容詞である。これらは全く同様に曲用する(形容詞 iyant 'so great', 'so many', kiyat 'how great?' 'how many' も同様に曲用する)。そして -ant 分詞と異なるのは男性単数主格で a を伸ばすことだけである。女性形は -i: によって作られる。かくして zri:mati: となる。中性両数で n が挿入されることはない。かくして zri:mant 'rich', 'celebrated' は次のようになる。
男性
単数
主格 zri:ma:n
対格 zri:mantam
具格 zri:mata:
処格 zri:mati
両数
主対格 zri:mantau
具格 zri:madbhya:m
処格 zri:matos
複数
主格 zri:mantas
対格 zri:matas
具格 zri:madbhis
処格 zri:matsu
中性
単数主対格 zri:mat
両数主対格 zri:amti:
複数主対格 zri:manti 以下男性と同じ
264 語幹 bhavant-*(√bhu: の現在能動分詞 bhavant としっかり区別せよ)はしばしば二人称代名詞に変わる敬称として用いられる。動詞と三人称で一致する。男性単数主格は bhava:N女性 bhavati:)となり bhos は呼格古形 bhavas の短縮形で呼びかけの間投詞として一般的で “you, sir!”, “ho, there!” と使われしばしば繰り返す**。
* おそらく bhagavant- 'blessed' が短縮された。
** bhos はあらゆる母音と有声子音の前で末尾の s を失う。かくして bho bho rSe となる。
265 -an 派生語幹
これらは接辞 -an, -man, -van で作られ、一、二の例外を除いて男性中性のみである。語幹は三形を持つ。男性の強形で接辞の母音は -a: と伸ばされ、弱形で脱落し、中形で末尾の n が脱落し、その n は各性の単数主格でも失われる。中性で複数主対格は、強形として、接辞の母音を伸ばす。両数の同じ格では(弱形で)a を失うがこれは任意にすぎない。子音が先行する場合 -man, -van の m v のあとの弱形すべてで a が保たれ過剰な子音連続を避ける。例として ra:jan m., 'king'; na:man n., 'name'; a:tman m., 'soul, self'; brahman n., 'devotion' は次のようになる。
男性
単数
主格 ra:ja:, a:tma:
対格 ra:ja:nam, a:tma:nam
具格 ra:jna:*, a:tmana:
処格 ra:jani ra:jni, a:tmani
呼格 ra:jan, a:tman
両数
主対格 ra:ja:nau, a:tma:nau
具格 ra:jabhya:m, a:tmabhya:m
処格 ra:jnos, a:tmanos
複数
主格 ra:ja:nas, a:tma:nas
対格 ra:jnas, a:tmanas
具格 ra:jabhis, a:tmabhis
処格 ra:jasu, a:tmasu
中性
単数
主対格 na:ma, brahma
具格 na:mna:, brahmaNa:
処格 na:mani, brahmaNi
呼格 na:man na:ma, brahman brahma
両数
主対格 na:mani: na:mni:, brahmaNi:
具格 na:mabhya:m, brahmabhya:m
処格 na:mnos, brahmanos
複数
主対格 na:ma:ni, brahma:Ni
具格 na:mabhis, brahmabhis
処格 na:masu, brahmasu
* 鼻音を含む歯の閉鎖音が反舌または硬口蓋の閉鎖音または摩擦音と隣り合うとき、歯の閉鎖音はそれぞれ反舌または硬口蓋の音に同化するのを常とする。かくして ti-stha-ti から tiSThati となり ra:jn-a: から ra:jna: となる。
266 連声規則
語末の k T p は語頭無声音の前で変わらない。母音でも子音でも有声音の前ではそれぞれ g D b となる。鼻音の前ではさらに同化して鼻音 ṅ N m となることもある。かくして parivra:T na は parivra:Dna か parivra:Nna となり samyak na は samyagna か samyaṅna となる。後者がより普通である。
267 語頭の h の前で語末の無声音は有声音となる。そして h は変わらずにいるか、直前の音に対応する有声有気音となる。かくして samyaghastah または samyagghastah となり tasma:d hasta:t または tasma:ddhasta:t となる。習慣的にほぼ常に後者に従う。
語彙 24
動詞
ava-√chid cut off
√mrj in caus. (ma:rjayati) rub, rub off, polish
varNaya (denom. varNayati) describe, portray
ud-√vij in caus. (udvejayati) terrify
名詞
a:tman m., soul, self; often as simple reflexive pronoun; in genitive, his, etc,; one's own
karman n., deed; ceremony; fate
carman n., hide, skin; leather
janman n., birth
ti:ra n., bank, shore
triSTubh f., name of a metre
dina n., day
devakula n., temple
naraka m., hell
pakSin m., bird
pa:tra n., pot, vessel
brahman n., devotion; sacred word (of God); sacred knowledge; the world-spirit
brahman (a personification of the preceding) m., the supreme All-Soul, the creator
bhasman n., ashes
yati m., ascetic
ra:jan m., king
lo:man n., hair
varSa n., year
sama:gama m., meeting, encounter
si:man f., border, boundary; outskirts
hantr m., slayer, killer
形容詞
a:yuSmant : long-lived (often used in respectful address)
iyant : so great, so much (§263)
kiyant : how great? how much?
krpaNa f. -a: poor; niggardly
ta:vant : so much, so many
dviti:ya, f. -a: second
priyakarman : kind
priyava:c : saying pleasant things, sociable
balavant : strong, mighty
bhagavant, f. vati: honorable; blessed
bha:svant : shining, brilliant
matimant : shrewd, prudent
ya:vant : how much, as many
ru:kSa f. -a: harsh, rough
vibhu f. -bhvi: pervading, far-reaching; omnipresent; mighty
hata f. -a: (pass. part. of √han) killed
副詞
pra:yeNa : commonly
演習 24
nodvejayejjagadva:ca: ru:kSaya: priyava:gbhavet /
pra:yeNa priyakarma: yah krpaNo 'pi hi sevyate //12//
1 ya:vanti hatasya pazozcarmaNi loma:ni vidyante ta:vanti varSa:Ni hanta: narake vaset
2 bhrtya: balavantam ra:ja:nama:yuSmanniti vadantu
3 bha:svantam su:ryam dine dine dvija:tayah pu:jayantu
4 kiyato ma:sa:nbhava:nka:zya:m nyavasat
5 ke cidyatayo bhasmana: zari:ram ma:rjayanti
6 karma balavaditi matimato daridra:npazyato (gen.) me matih
7 tvayi ra:jni tiSThatyasma:kam sarva:sa:m ca praja:na:m sukham na vinazyet
8 ekasminjanmani ye zu:dra: aja:yanta ta a:tmana:m dharma:nsamyaganutiSThanto dviti:ye janmani dvija:tayo bhaveyuh
9 gra:me parivra:Nna tiSThedvane paribhramanbrahma dhya:yet
10 etasya:m puri zri:mato ra:jnoh sama:gamo 'ja:yata
11 brahma: jagatah sraSTa: vedeSu zru:yate
12 ya:npakSiNo vanasya si:mani vrkSa:dutpatato 'pazyata te sarve maya: bhra:tra: ca pa:zairji:vanta eva:badhyanta ma:tra: ca:smabhyamapacyanta
【補説】実は -an 語幹は -a:n- と -n- の二語幹名詞である。母音階梯で a,n-an-a:n と a,m-am-a:m を仮定し n m が子音に挟まれたときのみ a に変わると考える。たとえば ra:jn-bhis で n は子音に挟まれているので a に変わって ra:jabhis となっている。この交替は他の箇所でも見られる。中性の brahman は梵、男性は梵天と訳される。音写の元である naraka を強いて奈落と訳す必要はない。
第二十五課
268 曲用・-va:ms 完了能動分詞
完了時制語幹の能動分詞は語幹の交替に関して非常に独特である。強形で接辞は -va:ms で男性単数主格で -va:n となり単数呼格で -van と弱まる。弱形で接辞は -uS となる。中形では -vat に変わる。介在母音 i は、強形と中形であっても、弱形の -uS の前で消える。語根の i i: は、一つの子音が先立つとき -uS の前で y となる。ただし一つを超える子音が先立つとき iy となる。一方で語根の u は常に -uS の前で uv となり r は r である。かくして nini:va:ms, ninyuS; zuzruva:ms, zuzruvuS; cakrva:ms, cakruS となる。女性語幹は弱語幹に i: を付す。かくして ninyuSi: となる。
例
1 vidva:ms 'knowing':
男性
単数
主格 vidva:n
対格 vidva:msam
具格 viduSa:
処格 viduSi
呼格 vidvan
両数
主対格 vidva:msau
具格 vidvadbhya:m
処格 viduSos
複数
主格 vidva:msas
対格 viduSas
具格 vidvadbhis
処格 vidvatsu
中性
単数主呼対格 vidvat
両数主呼対格 viduSi:
複数主呼対格 vidva:msi 以下男性同様となる。
2 jagmiva:ms 'having gone'
男性
単数
主格 jagmiva:n
対格 jagmiva:msam
具格 jagmuSa:
処格 jagmuSi
呼格 jagmivan
両数
主対格 jagmiva:msau
具格 -vadbhya:m
処格 jagmuSos
複数
主格 -va:msas
対格 jagmuSas
具格 -vadbhis
処格 jagmivatsu
中性
単数主呼対格 jagmivat
両数主呼対格 jagmuSi:
複数主呼対格 jagmiva:msi 以下男性と同じ
* この動詞 √gam の完了分詞別形は強中語幹をそれぞれ jaganva:ms-, jaganvat- と作る。弱形は上と同様に jagmuS- となる。
269 zvan- yuvan- 語幹
語幹 zvan m., 'dog', yuvan m., n., 'young' は弱形として zun と yu:n を持つ。強形と弱形でこれらは ra:jan に従う。呼格 zvan, yuvan となる。女性形は zuni: yuvati である。
270 語幹 maghavan m., 'generous'(後代の言語ではほぼインドラの名前の一つとしてのみ)は強形 maghava:n 中形 -va 弱形 maghon を持つ。単数主格 maghava: 呼格 -van 女性 maghoni: となる。
271 語幹 ahan n., 'day' は強形と弱形でのみ使われ、中形と単数主格は ahar か ahas 由来のものとなる。かくして
単数
主呼対格 ahar (-s)
具格 ahna:
処格 ahani ahni
両数
主呼対格 ahani: ahni:
具格 ahobhya:m
処格 ahnos
複数
主呼対格 aha:ni
具格 ahobhis
処格 ahassu ahahsu
272 -ac -anc 複合語
この語根と前置詞その他の語から作られる形容詞は非常に不規則である。そのいくつかは語幹形を二つ持つ。強形 -anc と弱形 -ac である。いくつかは中形を -ac 弱形を -c とし、その前で a は先行する i(y) u(v) と縮約して i: u: となる。女性は弱形から i: で作る。かくして viSu:ci: となる。この種のものの種たる語幹は次のようになる。
pra:nc 'forward', 'eastward' pra:nc, - , pra:c
ava:nc 'downward' ava:nc, -, ava:c
udanc 'northward' udanc, udac, udi:c*
pratyanc 'backward, 'westward' pratyanc, pratyac, prati:c
nyanc 'low' nyanc, nyac, ni:c
anvanc 'following' anvanc, anvac, anu:c
tiryanc 'going horizontally' tiryanc, tiryac, tirazc**
* 弱形でのみ不規則に i が挿入される。
** 不規則である(tiras+ac)。
語彙 25
動詞
astam √gam (astamgacchati) go down, set (literally “go home” – used of the heavenly bodies)
ud- (udgacchati) rise
√sprh (sprhayati) desire (dat.)
名詞
gaurava n., weight; dignity
jagat n., that which lives
takSazila: f., n. pr., a city (Taxila) in India
tiryanc m., n., animal
tvaSTr m., n. p., a god, TvaSTar
pariSad f., assembly
bhrgukaccha n., Baroch (a holy place in India)
maghavan m., Indra
yuvan m,. n., young; f. yuvati
vipa:ka m., ripening; recompense
zrama m., pains, trouble
simha m., lion
sna:na n., bathing, bath
hariNa m., gazelle
形容詞
adhi:ta, f., -a: learned, studied
tasthiva:ms : having stood; as n. subst., the immovable
trizi:rSan three-headed
daSTa, f. -a: (part. of damz) bitten
vanava:sin : forest-dwelling
vidva:ms knowing, wise, learned
演習 25
vidva:nprazasyate loke vidva:ngacchati gauravam /
vidyaya: labhyate sarvam vidya: sarvatra pu:jyate //13//
1 pra:cya:m dizi jyoti:mSyudgacchanti prati:cya:mastamgacchanti
2 vidvadbhireva viduSa:m zramo jna:yate
3 tvaSTustrizi:rSa:Nam putram maghava:ma:rayat
4 ahani: eva kSatriya:vayudhyeta:m
5 zuna: daSTo dvija:tih sna:nama:caret
6 ka:zya: a:jagmuSo bhra:tr:napazya:ma
7 yena veda: adhi:ta:stam yuva:namapi gurum gaNayanti
8 pa:pa:h karmaNa:m vipa:kena dviti:ye janmani tiryakSu ja:yanta iti smrtih
9 vidva:mso vidvadbhih saha sama:gama:ya sprhayanti
10 kiyadbhirahobhih ka:zya:h praya:gamagacchata
11 pra:ca:m deze pa:Taliputram na:ma mahannagaram vidyata udi:ca:m takSazila: prati:ca:m bhrgukaccham
【補説】語幹 r n 交替は印欧古語で広く見られる。三つ首のヴィシュヴァルーパ殺しの神話は、インドラがバラモン殺しの大罪を犯したとして引用されることがある。対格が時間的空間的な広がりを表す。




