表示調整
閉じる
挿絵表示切替ボタン
▼配色
▼行間
▼文字サイズ
▼メニューバー
×閉じる

ブックマークに追加しました

設定
0/400
設定を保存しました
エラーが発生しました
※文字以内
ブックマークを解除しました。

エラーが発生しました。

エラーの原因がわからない場合はヘルプセンターをご確認ください。

ブックマーク機能を使うにはログインしてください。
33/55

第33章 対立について

Cap. 33. De oppositione.

対立について


§. 1.

【問い】

De qua oppositione hic agendum est?

どのような対立をここでは論じるのか?


【答え】

Non de oppositione terminorum simplicium, (de hac hac enim egimus cap. 18.) sed propositionum.

単純な名辞の対立についてではなく(これについては第18章で論じたからである),命題の対立について。



§. 2.

【問い】

Quaenam propositiones vocantur oppositae?

どのような命題が対立命題か?


【答え】

Duae propositiones eorundem terminorum, quarum una est affirmativa, altera negativae.

2つの命題が同じ名辞を持ち,それらの一方が肯定命題,他方が否定命題になっている場合。


【訳者解説】

現代論理学では「裏」と呼ばれる。



§. 3.

【問い】

Quotuplex est oppositio propositonum?

命題の対立にはいくつあるか?


【答え】

Triplex: contraria, subcontraria et contradictoria.

3つ。反対,凖反対,矛盾。



§. 4.

【問い】

Quaenam propositiones vocantur contrariae?

どのような命題が反対か?


【答え】

Duae universales, quarum una est affirmativa, altera negativa, e.g. Omnis homo est animal. Nullus homo est animal.

2つの全称命題があり,一方が肯定命題,他方が否定命題になっている場合。例えば「全ての人間は動物である」と「全ての人間は動物ではない」。



§. 5.

【問い】

Quaenam propositiones vocantur subcontrariae?

どのような命題が凖反対と呼ばれるか?


【答え】

Duae particulares, quarum una est affirmativa, altera negativa, e.g. Quidam homo est animal. Quidam homo non est animal.

2つの特称命題があり,一方が肯定命題,他方が否定命題である場合。例えば「ある人間は動物である」と「ある人間は動物ではない」。



§. 6.

【問い】

Quaenam propositiones vocantur contradictoriae?

どのような命題が矛盾しているか?


【答え】

Primo duae propositiones, quarum una est universalis affirmativa, et altera partcularis negativa, e.g. Omnis homo est animal. Quidam homo non est animal.

(1)2つの命題があり,一方が肯定全称命題であり,他方が否定特称命題の場合。例えば「全ての人間は動物である」と「ある人間は動物である」。


【訳者解説】

これは一見矛盾していないのだが,後述第57問以下を見よ。



§. 7.

【問い】

Quaenam praeterea sunt contradictoriae?

これ以外には,どのような命題が矛盾しているか?


【答え】

Secundo universalis negativa et particularis affirmativa: e.g. Nullus homo est animal. Quidam homo est animal.

(2)〔2つの命題のうち〕,一方が全称否定命題であり,他方が特称肯定命題である場合。例えば「全ての人間は動物ではない」と「ある人間は動物である」。



§. 8.

【問い】

Quaenam porro sunt contradictoriae?

さらにどのような命題が矛盾しているか?


【答え】

Denique duae singulares, quarum una est affirmativa, altera negativa: e.g. Petrus est doctus.

(3)2つの個別命題があり,そのうちのひとつが肯定命題,もうひとつが否定命題である場合。例えば「ペトロは教養がある」と「ペトロは教養がない」。



§. 9.

【問い】

Quotnam sunt requisita iustae oppositionis?

真正な対立の要件にはいくつあるか?


【答え】

Tria.

3つ。



§. 10.

【問い】

Quodnam est primum?

1番目の要件は何か?


【答え】

Ut termini sint prorsus iidem.

名辞が正確に同じであること。



§. 11.

【問い】

Quodnam secundum?

2番目の要件は何か?


【答え】

Ut termini ponantur eodem ordine.

名辞が同じ順序になっていること。



§. 12.

【問い】

Declara.

もっと詳しく。


【答え】

Id est, ut, qui terminus in priore propositione ponitur loco subiecti, idem et in posteriore propositione subiecti locum occupet: et ita de praedicato.

すなわち,1番目の命題において,ある名辞が主語の箇所に置かれているならば,それが2番目の命題においても,主語の箇所を占めていなければならない。そして,これは述語についても同様である。



§. 13.

【問い】

Quodnam est tertium?

3番目の要件は何か?


【答え】

Ut termini in una propositione de se invicem affirmentur, in altera vero negentur.

名辞は,一方の命題において肯定されているならば,他方の命題においては逆に否定されていること。



§. 14.

【問い】

Quid vero si desit unum ex his tribus requisitis?

では,もしこれら3つの要件のうちひとつでも欠けたときは,どうなるのか?


【答え】

Tunc oppositio non erit vera sed apparens.

そのときは,真の対立ではなく,見せかけの対立がある。



§. 15.

【問い】

Da igitur exemplum oppositionis apparentis ex defectu primi requisiti.

では,1番目の要件が欠けている見せかけの対立の例を挙げよ。


【答え】

Petrus est sartor. Petrus non est sutor.

ペトロは仕立て屋である。ペトロは靴屋ではない。



§. 16.

【問い】

Da aliud.

もうひとつ例を挙げよ。


【答え】

Petrus est sartor. Paulus non est sartor.

ペトロは仕立て屋である。パウロは仕立て屋ではない。



§. 17.

【問い】

Quare hae oppositiones non sunt iustae?

なぜこれらの対立は真正ではないのか?


【答え】

Quia in priore exemplo non erat utrobique idem praedicatum, nec in posteriore idem subiectum.

なぜなら,1番目の例においては,どちらも述語が同じでなく,2番目の例においては,主語が同じではない。



§. 18.

【問い】

Da exemplum apparentis oppositionis ex defectu requisiti secundi.

2番目の要件が欠けている見せかけの対立の例を挙げよ。


【答え】

Omnis senex fuit puer. Nullus puer fuit senex.

全ての老人は若者である。全ての若者は老人ではない。



§. 19.

【問い】

Quidnam deest huic exemplo?

この例には何が欠けているのか?


【答え】

Vitium hoc est, quod subiectum prioris propositionis est praedicatum posterioris et contra.

1番目の命題の主語が,2番目の命題では述語になっており,また〔1番目の命題の述語と2番目の命題の主語が〕逆になっていることが問題である。



§. 20.

【問い】

Da exemplum oppositionis apparentis ex defectu tertii reqnisiti.

3番目の要件が欠けている見せかけの対立の例を挙げよ。


【答え】

Petrus est sartor. Petrus non non est sartor.

ペトロは仕立て屋である。ペトロは仕立て屋でないことはない。


【校正】

reqnisiti - requisiti



§. 21.

【問い】

Quodnam hic est vitium?

ここでは何が問題なのか?


【答え】

Quod utraque propositio est affirmans: duae enim negationes faciunt affirmationem.

両方の命題が肯定であること。というのは,二重否定は肯定だからである。



§. 22.

【問い】

Da aliud.

例を挙げよ。


【答え】

Omnis homo est animal. Nullus homo non est animal.

全ての人間は動物である。動物でないような人間はひとりもいない。



§. 23.

【問い】

Quot modis fieri potest, ut termini propositionum non sint prorsus iidem?

命題の名辞が正確に同じでないことは,何通りの仕方で起こりうるか?


【答え】

Duobus modis: manifeste et occulte.

2通り。明瞭であるときと明瞭でないとき。



§. 24.

【問い】

Quomodo manifeste?

明瞭であるとは,どのようなときか?


【答え】

Si terminus, qui fuit in una propositione, mutetur in altera non modo quoad sensum, sed etiam quoad literam, ut in exemplo superius posito: Petrus est sartor. Petrus non est sutor.

1番目の命題にある名辞が,2番目の命題において,意味だけでなく文字に関しても変わっているとき。これは,上で挙げた例の通りである。ペトロは仕立て屋である。ペトロは靴屋ではない。



§. 25.

【問い】

Quomodo occulte?

不明瞭であるとは,どのようなときか?


【答え】

Si terminus, qui fuit in una propositione, retineatur quidem in altera quoad literam, sed non quoad sensum.

1番目の命題にある名辞が,2番目の命題において,字面は変えられていないのだが,意味が変わっているとき。



§. 26.

【問い】

Quod modis hoc fieri potest?

これは何通りの仕方で起こるか?


【答え】

Quatuor modis.

4通り。



§. 27.

【問い】

Quinam est primus modus?

1番目の仕方は何か?


【答え】

Si terminus in una propositione sumatur sensu proprio, in altera sensu tropico. e.g. Petrus est vulpes. Petrus non est vulpes.

ある名辞が,1番目の命題においては本来の意味で使われているが,2番目の命題では比喩的な意味で使われている場合。例えば,「ペトロは〔ずる賢いという意味で〕狐である」(Petrus est vulpes)と「ペテロは〔動物の〕狐ではない」(Petrus non est vulpes)。



§. 28.

【問い】

Ostende vitium.

問題点を指摘せよ。


【答え】

Petrus est vulpes (scilicet per metaphoram, i.e. homo astutus.) Petrus non est vulpes, (scil. proprie dicta.)

メタファーすなわちずる賢い人間という意味で,ペトロは狐であるが,本来の意味で,ペトロは狐ではない。



§. 29.

【問い】

Quinam est secundus modus?

2番目の仕方は何か?


【答え】

Si termini non sumantur utrobique secundum idem: e.g. Petrus est mortalis. Petrus non est mortalis.

名辞が両方の命題において,同じ基準で解釈されていないとき。例えば,「ペトロは不死ではない」(Petrus est mortalis)と「ペトロは不死である」(petrus non est mortalis)。



§. 30.

【問い】

Ostende vitium.

問題点を指摘せよ。


【答え】

Petrus est mortalis, (secundum corpus), Petrus non est mortalis, (secundum animam.)

身体を基準とすれば,「ペトロは不死ではない」が,魂を基準とすれば,「ペトロは不死である」。



§. 31.

【問い】

Quinam est tertius modus?

3番目の仕方は何か?


【答え】

Si termini non referantur utrobique ad idem, e.g. Aristoteles fuit praeceptor, Aristoteles non fuit praeceptor.

名辞が両方の命題において,同じものと関連付けられていないとき。例えば,「アリストテレスは教師であった」(Aristoteles fuit praeceptor)と「アリストテレスは教師ではなかった」(Aristoteles non fuit praeceptor)。



§. 32.

【問い】

Ostende vitium.

問題点を指摘せよ。


【答え】

Aristoteles fuit praeceptor (respectu Theophrasti), Aristoteles non fuit praeceptor (respectu Platonis).

テオフラストゥスから見れば,アリストテレスは教師であったが,プラトンから見れば,アリストテレスは教師ではなかった。



§. 33.

【問い】

Quinam est quartus modus?

4番目の仕方は何か?


【答え】

Si termini non utrobique intelligantur de eodem tempore vel etiam loco. e.g. Aristoteles fuit barbatus. Aristoteles non fuit barbatus.

名辞が両方の命題において,同じ時間あるいは同じ場所について考えられていないとき。例えば,「アリストテレスは髭を生やしていた」(Aristoteles fuit barbatus)と「アリストテレスは髭を生やしていなかった」(Aristoteles non fuit barbatus)。



§. 34.

【問い】

Ostende vitium.

問題点を指摘せよ。


【答え】

Aristoteles fuit barbatus (aetate virili), Aristoteles non fuit barbatus, (aetate puerili.)

成年時代には,アリストテレスは髭を生やしていたが,幼年時代は,髭を生やしていなかった。



§. 35.

【問い】

Quaenam est omnium oppositionum fortissima?

全ての対立の中で,どれが一番強いか?


【答え】

Contradictoria.

矛盾的対立。



§. 36.

【問い】

Quare?

なぜか?


【答え】

Quia ex propositionibus contradictoriis semper altera est vera, altera falsa.

なぜなら,2つの矛盾命題のうち,常に一方が真で一方が偽だからである。



§. 37.

【問い】

Annon hoc etiam locum habet in oppositione contraria et subcontraria?

反対的対立および凖反対的対立においても,これは当てはまるのではないか?


【答え】

Non habet locum.

当てはまらない。



§. 38.

【問い】

Quare non habet locum in contraria?

反対的対立に当てはまらないのはなぜか?


【答え】

Quia fieri potest, ut utramque ex propositionibus contrariis sit falsa.

反対命題の両方が偽になりうるから。



§. 39.

【問い】

Quare non in subordinaria?

凖反対的対立に当てはまらないのはなぜか?


【答え】

Quia fieri potest, ut utraque ex propositionibus subcontrariis sit vera.

凖反対命題の両方が真になりうるから。



§. 40.

【問い】

Ubinam haec fieri possunt?

これはどういう場合に起こるか?


【答え】

In materia contingenti: sicuti e.g. contingit hominem esse doctum.

偶然な質料において起こる。例えば,「人間が教養を持つのは偶然である」(contingit hominem esse doctum)。



§. 41.

【問い】

Da igitur exemplum de propositionibus contrariis.

では,反対命題について例を挙げよ。


【答え】

Omnis homo est doctus. Nullus homo est doctus. Utaque propositio est falsa.

「全ての人間は教養を持つ」。「全ての人間は教養を持たない」。これらの命題は両方とも偽である。



§. 42.

【問い】

Da exemplum de subcontrariis.

凖反対命題について例を挙げよ。


【答え】

Quidam homo est doctus. Quidam homo non est doctus. Utraque propositio est vera.

「ある人間は教養を持つ」。「ある人間は教養を持たない」。これらの命題は両方とも真である。



§. 43.

【問い】

Quid hoc in casu praeterea notandum est de popositionibus subcontrariis?

これ以外にも,凖反対命題について注意しなければならないことはあるか?


【答え】

Si utraque intelligitur esse vera, quoad sensum non habent idem subiectum, adeoque deest illis requisitum primum.

もし両方の命題が真であると解されるならば,それらは意味において同じ主語を持っておらず,それゆえに1番目の要件が欠けている。


【訳者解説】

「ある人間は教養を持つ」と「ある人間は教養を持たない」の両方が真であるとき,1番目の命題の「ある人間」と2番目の命題の「ある人間」とは,異なる人物を指している。



§. 44.

【問い】

Ostende hoc in exemplo prolato.

前述の例で明らかにせよ。


【答え】

Quidam homo (Aristoteles) est doctus. Quidam homo (Corydon) non est doctus.

ある人間(アリストテレス)は教養がある。ある人間(コリュドン)は教養がない。



§. 45.

【問い】

Declara in alio exemplo.

別の例で明らかにせよ。


【答え】

Quoddam animal (gallina) est bipes. Quoddam animal (equus) non est bipes.

ある動物(鶏)は二本足である。ある動物(馬)は二本足ではない。



§. 46.

【問い】

Da regulam de contradictoriis.

矛盾命題に関するルールを挙げよ。


【答え】

Contradictoriae propositiones nec simul verae, nec simul falsae esse possunt.

2つの矛盾命題があるとき,両方が同時に真になったり偽になったりすることはありえない。



§. 47.

【問い】

Da regulam de contrariis.

反対命題に関するルールを挙げよ。


【答え】

Contrariae propositiones non possunt simul esse verae, sed in materia contingenti possunt simul esse falsae.

2つの反対命題があるとき,それらが同時に真であることはありえないが,しかし偶然質料においては,同時に偽であることはありうる。



§. 48.

【問い】

Da regulam de subcontrariis.

凖反対命題に関するルールを挙げよ。


【答え】

Subcontrariae propositiones non possunt simul esse falsae, sed in materia contingenti possunt simul esse verae.

2つの凖反対命題があるとき,それらが同時に偽であることはありえないが,しかし偶然質料のときは,同時に真であることはありうる。



§. 49.

【問い】

Quomodo contradicendum est propositioni modali, item exponibili, et compositae?

様相命題,除去命題および複合命題については,どのようなときに矛盾が起こるか?


【答え】

Si negandi particula anteponatur toti porpositioni.

否定辞を命題全体の前に置くとき。



§. 50.

【問い】

Quid hic notandum est?

ここでは何を注意しなければならないか?


【答え】

In hoc casu requiritur, ut particula modalis, vel exponibilis, vel conditionalis, disiunctiva, aut copulatva inchoet totam propositionem cui contradicere cupis.

この場合は,様相辞,除去辞,条件辞,選言辞あるいは連言辞が,君が矛盾させようとする命題の全体に掛かっていなければならない。



§. 51.

【問い】

Da exemplum contradictionis in modalibus.

様相命題における矛盾の例を挙げよ。


【答え】

Necesse est hominem esse animal. Non necesse est hominem esse animal.

「人間が動物であるのは必然である」(Necesse est hominem esse animal)。「人間が動物であるのは必然ではない」(NON necesse est hominem esse animal)。



§. 52.

【問い】

Da exemplum in exponibilibus.

除去命題における例を挙げよ。


【答え】

Solus Deus est adorandus. Non solus Deus est adorandus.

「神のみが崇められるべきである」(Solus Deus est adorandus)。「神のみが崇められるべきではない」(NON solus Deus est adorandus)。



§. 53.

【問い】

Da exemplum in conditionalibus.

条件命題における例を挙げよ。


【答え】

Si bene bibis, bene dormis. Non, si bene bibis, bene dormis.

「もし君がよく食べるならば,よく眠るだろう」(Si bene bibis, bene dormis)。「もし君がよく食べるならばよく眠るだろう,ということはない」(NON, si bene bibis, bene dormis)。



§. 54.

【問い】

Da exemplum in disiunctivis.

選言命題における例を挙げよ。


【答え】

Aut dies est aut nox est. Non aut dies est aut nox est.

「昼であるか夜である」(Aut dies est aut nox est)。「昼であるか夜であるか,ということはない」(NON aut dies est aut nox est)。



§. 55.

【問い】

Da exemplum in copulativis.

連言命題における例を挙げよ。


【答え】

Et iucundum et utile est peregrinari. Non et iucundum et utile est peregrinari.

「巡礼は楽しくかつ有益である」(Et iucundum et utile est peregrinari)。「巡礼は楽しくかつ有益である,ということはない」(NON et iucundm et utile est peregrinari)。



§. 56.

【問い】

Annon hoc etiam procedit in propositionibus, quibus aliquod signum universale vel particulare est praefixum?

このことは,何らかの全称記号あるいは特称記号が前置された命題においても,起こるのではないか?


【答え】

Procedit utique ut in hoc exemplo: Omnis homo est animal: Non omnis homo est animal.

もちろん起こる。例えば「全ての人間は動物である」(omnis homo est animal)と「全ての人間が動物であるわけではない」(NON omnis homo est animal)の場合。



§. 57.

【問い】

Cur igitur supra (q. 6.) sic contradicebas, omnis homo est animal, quidam homo non est animal?

ではなぜ上で(第6問),「全ての人間は動物である」(omnis homo est animal)と「ある人間は動物ではない」(quidam homo non est animal)は矛盾していると言ったのか?


【答え】

Quia haec ratio clarior est, si cum definitione propositionis eiusmodi contradictoriae comparetur.

このような矛盾命題の定義と比較してみるならば,理由は明らかになる。



§. 58.

【問い】

An igitur idem valent: non omnis homo est animal, et quidam homo non est animal?

では,「全ての人間が動物であるわけではない」という命題と「ある人間は動物ではない」という命題は,同じなのか?


【答え】

Idem prorsus.

全くもって同じである。



§. 59.

【問い】

Unde hoc disco?

これはどこで学ぶことになるか?


【答え】

Ex capite sequenti de aequipollentia.

同義性に関する次の章で。

評価をするにはログインしてください。
ブックマークに追加
ブックマーク機能を使うにはログインしてください。
+注意+

特に記載なき場合、掲載されている作品はすべてフィクションであり実在の人物・団体等とは一切関係ありません。
特に記載なき場合、掲載されている作品の著作権は作者にあります(一部作品除く)。
作者以外の方による作品の引用を超える無断転載は禁止しており、行った場合、著作権法の違反となります。

↑ページトップへ